ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Zichlik, uni aniqlash va bug‘lanish

Darslar 11–13 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
13

Bug‘lanish, qaynash va kondensatsiya

Darslik, 31–32-betlar
MaqsadBug‘lanish, qaynash va kondensatsiyani farqlaydi va ularni tabiatda suvning aylanishi bilan bog‘laydi.
Yangi so‘zlar
bug‘lanish · evaporationqaynash · boilingkondensatsiya · condensation (vapour turning into droplets)suvning aylanishi · water cycle
Tushuntirish

Bug‘lanish – suyuqlikning gazga aylanish jarayoni; u suyuqlik sirtida har qanday haroratda sodir bo‘ladi va suyuqlik tashqaridan issiqlik olganda tezlashadi. Qaynash – suyuqlikning butun hajmida bug‘ pufakchalari hosil bo‘lib, yuqoriga ko‘tarilishi; suv oddiy atmosfera bosimida 100 °C da qaynaydi. Kondensatsiya – suv bug‘ining mayda suv tomchilariga aylanishi: deraza oynasidagi tomchilar, qozon qopqog‘idagi suv shunday hosil bo‘ladi. Tabiatda Quyosh isitgan dengiz, ko‘l, daryo va tuproqdan suv bug‘lanib ko‘tariladi, yuqorida sovib kondensatsiyalanadi, bulut hosil qiladi va yomg‘ir yoki qor bo‘lib yog‘adi. Yer yuzasining 70 foizdan ortig‘ini okeanlar egallaydi, shu sabab atmosferadagi suv bug‘ining asosiy manbai okean hisoblanadi. Suv qaynatilsa, undagi mikroblar nobud bo‘ladi, lekin qaynoq suv teriga kuydiradi.

Bug‘lanishKondensatsiya (bulut)Yomg‘ir yoki qor
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yomg‘irdan keyin maktab hovlisidagi ko‘lmak asfaltda quyoshli joyda bir necha soatda qurib bo‘ldi, soyadagisi esa ancha uzoq saqlandi. Quyosh va shamol suvga issiqlik berib, uning bug‘lanishini tezlatdi.

Kim ishlatadi

Dehqon mevalarni quyoshda quritadi, tuz ishlab chiqaruvchi suvni bug‘latib tuz oladi, meteorolog havo namligini hisobga olib kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Barmog‘ingizni ho‘llab, quruq yo‘lak toshi yoki devorga suv bilan chiziq torting va u necha soniyada yo‘qolishini sanang. Boshqa vaqtda yoki shamolli joyda yana takrorlang.

Namunalar
Cho‘milgandan keyin sovuq qotamiz: terimizdagi suv bug‘lanayotib tanadan issiqlik oladi. O‘rilgan o‘t shamolda tez quriydi: shamol suv bug‘ini olib ketib, bug‘lanishni tezlashtiradi.
Qaynab turgan choynak qopqog‘ini ochsak, ichki tomonida tomchilar paydo bo‘lgan – bug‘ sovuq sirtga tegib kondensatsiyalangan.
Sinfda faoliyat

Tajriba «Uy bulutlari»: shaffof idishga issiq (qaynoq emas, taxminan 50 °C, o‘qituvchi quyadi) suvdan 1/3 qismigacha quying, ustini likopcha bilan yoping, likopcha ustiga muz bo‘laklarini qo‘ying. 2–3 daqiqadan so‘ng idish ichida likopcha ostida tomchilar hosil bo‘lishini va ularning pastga tushishini («yomg‘ir») kuzating. Tajribani sovuq suv bilan takrorlab, taqqoslang. Xavfsizlik: qaynoq suv ishlatmang, issiq idish va suvga qo‘l tegizmang, shisha idish o‘rniga issiqqa chidamli idishni kattalar nazoratida ishlating.

Mashq
1
Suv qaysi haroratda qaynaydi (oddiy atmosfera bosimida)?
2
Bug‘lanish va qaynash farqini ayting.
3
Suvning tabiatdagi aylanishini bosqichma-bosqich ayting.
4
Nima uchun cho‘milgandan so‘ng, ayniqsa shamolda, sovuq qotamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKir qayerda tez quriydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →