ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Zichlik, uni aniqlash va bug‘lanish

Darslar 11–13 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
12

Amaliy mashg‘ulot. Turli shaklga ega bo‘lgan jismlarning zichligini aniqlash

Darslik, 29–30-betlar
MaqsadQattiq jismning massasi va hajmini o‘lchab, zichligini hisoblaydi va jadval orqali moddani aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
tarozi · balance, scalesmenzurka · measuring cylinderbrusok · wooden blocksuv sathi · water level
Tushuntirish

Zichlikni aniqlash uchun jismning massasi va hajmini o‘lchash kerak. Massa tarozida tortiladi. To‘g‘ri to‘rtburchak shaklli jism (brusok) hajmi eni, bo‘yi va balandligi ko‘paytmasiga teng: V = a · b · c (sm³). Shakli notekis jism (masalan, kalit) hajmi suv yordamida topiladi: menzurkada dastlabki suv hajmi V₁ o‘lchanadi, jism ipga bog‘lab to‘liq cho‘ktiriladi, yangi hajm V₂ o‘lchanadi; jism hajmi V = V₂ − V₁. Keyin ρ = m : V formulasi bilan zichlik hisoblanadi va natija jadvaldagi qiymatlar bilan solishtirilib, modda aniqlanadi. Zichlik 1 g/sm³ dan kichik jism suvda suzadi. Zichlik bo‘yicha, masalan, zargarlik buyumi haqiqiy oltindan ekanini tekshirish mumkin (oltin – 19,3 g/sm³).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi yo‘ldan uchta o‘xshash toshchani yig‘ib, har birining massasini va suv ko‘tarilishiga qarab hajmini o‘lchadi. Ikkitasining zichligi bir xil chiqdi, uchinchisiniki boshqa. Demak, uchinchisi boshqa moddadan bo‘lishi mumkin.

Kim ishlatadi

Geolog tog‘ jinsini zichligiga qarab aniqlaydi, zargar metall toza ekanini tekshiradi, sifat nazoratchisi detal to‘g‘ri materialdan yasalganini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftar va darslikning uzunligi, eni va qalinligini chizg‘ich bilan o‘lchab, ko‘paytiring va qaysi birining hajmi kattaroq ekanini aniqlang.

Namunalar
5 sm4 sm3 sm
Brusok: m = 42 g, a = 5 sm, b = 4 sm, c = 3 sm. Hajmi V = 5 · 4 · 3 = 60 sm³. Zichligi ρ = 42 : 60 = 0,7 g/sm³ – yog‘och jadvalidagi qiymatga mos; 1 dan kichik, demak suvda suzadi.
Kalit: m = 78 g; suv hajmi V₁ = 100 ml, cho‘ktirgandan so‘ng V₂ = 110 ml. Hajmi V = 110 − 100 = 10 sm³ (1 ml = 1 sm³). ρ = 78 : 10 = 7,8 g/sm³ – jadvalga ko‘ra temir.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: 1) kalit (yoki metall gayka) massasini tarozida o‘lchang; 2) 250 ml menzurkaga 100 ml suv quying, jismni ipga bog‘lab cho‘ktiring va V₂ ni yozing; 3) V = V₂ − V₁ va ρ = m : V ni hisoblang; 4) brusokning massasi va o‘lchamlarini o‘lchab xuddi shunday hisoblang; 5) natijani jadval bilan solishtiring. Xavfsizlik: jismni menzurkaga ipda asta tushiring (shisha sinishi mumkin – plastik menzurka yaxshiroq), to‘kilgan suvni arting, o‘tkir qirrali jismlar ishlatmang.

Mashq
1
Brusokning o‘lchamlari 10 sm, 5 sm va 2 sm. Hajmi necha sm³?
10 sm5 sm2 sm
2
Menzurkada suv 80 ml edi, jism tushirilgach 95 ml bo‘ldi. Jism hajmi necha sm³?
3
Massasi 60 g, hajmi 20 sm³ bo‘lgan jism zichligi necha g/sm³? U suvda suzadimi?
4
Nima uchun notekis shakldagi jism hajmini chizg‘ich bilan emas, suv yordamida o‘lchaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKir qayerda tez quriydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →