Amaliy mashg‘ulot. Turli shaklga ega bo‘lgan jismlarning zichligini aniqlash
Zichlikni aniqlash uchun jismning massasi va hajmini o‘lchash kerak. Massa tarozida tortiladi. To‘g‘ri to‘rtburchak shaklli jism (brusok) hajmi eni, bo‘yi va balandligi ko‘paytmasiga teng: V = a · b · c (sm³). Shakli notekis jism (masalan, kalit) hajmi suv yordamida topiladi: menzurkada dastlabki suv hajmi V₁ o‘lchanadi, jism ipga bog‘lab to‘liq cho‘ktiriladi, yangi hajm V₂ o‘lchanadi; jism hajmi V = V₂ − V₁. Keyin ρ = m : V formulasi bilan zichlik hisoblanadi va natija jadvaldagi qiymatlar bilan solishtirilib, modda aniqlanadi. Zichlik 1 g/sm³ dan kichik jism suvda suzadi. Zichlik bo‘yicha, masalan, zargarlik buyumi haqiqiy oltindan ekanini tekshirish mumkin (oltin – 19,3 g/sm³).
O‘quvchi yo‘ldan uchta o‘xshash toshchani yig‘ib, har birining massasini va suv ko‘tarilishiga qarab hajmini o‘lchadi. Ikkitasining zichligi bir xil chiqdi, uchinchisiniki boshqa. Demak, uchinchisi boshqa moddadan bo‘lishi mumkin.
Geolog tog‘ jinsini zichligiga qarab aniqlaydi, zargar metall toza ekanini tekshiradi, sifat nazoratchisi detal to‘g‘ri materialdan yasalganini tekshiradi.
Daftar va darslikning uzunligi, eni va qalinligini chizg‘ich bilan o‘lchab, ko‘paytiring va qaysi birining hajmi kattaroq ekanini aniqlang.
Amaliy ish: 1) kalit (yoki metall gayka) massasini tarozida o‘lchang; 2) 250 ml menzurkaga 100 ml suv quying, jismni ipga bog‘lab cho‘ktiring va V₂ ni yozing; 3) V = V₂ − V₁ va ρ = m : V ni hisoblang; 4) brusokning massasi va o‘lchamlarini o‘lchab xuddi shunday hisoblang; 5) natijani jadval bilan solishtiring. Xavfsizlik: jismni menzurkaga ipda asta tushiring (shisha sinishi mumkin – plastik menzurka yaxshiroq), to‘kilgan suvni arting, o‘tkir qirrali jismlar ishlatmang.