Darslar 8–10 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
9
Amaliy mashg‘ulot. Diffuziya hodisasini o‘rganish
Darslik, 23–24-betlar
MaqsadDiffuziya nimaligini, uning gaz, suyuqlik va qattiq jismlarda hamda issiq va sovuq suvda qanday kechishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
diffuziya · diffusion (particles of one substance mixing among another)tartibsiz harakat · random motionharorat · temperatureeritma · solution
Tushuntirish
Diffuziya (lotincha «tarqalish») – bir modda zarralarining ikkinchi modda zarralari orasiga aralashib tarqalishi. U zarralar to‘xtovsiz va tartibsiz harakat qilishini isbotlaydi. Oshxonadagi taom hidining butun uyga tarqalishi, choyga solingan shakarning erib ketishi – diffuziya. Gazlarda diffuziya eng tez, suyuqliklarda sekinroq, qattiq jismlarda juda sekin kechadi, chunki gaz zarralari eng tez harakatlanadi. Haroratning ortishi bilan zarralar tezroq harakat qiladi, shu sabab diffuziya ham tezlashadi: shakar issiq choyda sovuq choyga qaraganda tez eriydi. Diffuziya tufayli zavod va transportdan chiqqan zararli gazlar havoga aralashadi va havoni ifloslantiradi.
Namunalar
Atir to‘kilgan xonada ozgina vaqtdan so‘ng hid hamma joyda sezila boshlaydi – gazlarda diffuziya. Doskada uzoq qolgan bo‘r izini artish qiyin – qattiq jismda ham sekin diffuziya sodir bo‘ladi.
Ikki stakan: birida iliq, ikkinchisida sovuq suv. Har biriga bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘i tomizsak, iliq suvda rang tezroq tarqaladi, chunki zarralar tezroq harakatlanadi.
Sinfda faoliyat
Tajriba: ikkita shaffof stakanga bir xil miqdorda suv quying – biriga sovuq, ikkinchisiga iliq (taxminan 50 °C, o‘qituvchi tayyorlaydi, qaynoq emas). Pipetka bilan har biriga bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘ini tomizing va sekundomer bilan rang butun stakanga tarqalguncha vaqtni yozing. Xavfsizlik: qaynoq suv ishlatmang, oziq-ovqat bo‘yog‘i kiyimga dog‘ qoldirishi mumkin – fartuk kiying, tajribadan keyin qo‘lni yuving.
Mashq
1
Diffuziya nima?
Bir modda zarralarining ikkinchi modda zarralari orasiga aralashib tarqalishi.
2
Qaysi muhitda diffuziya eng tez: gazdami, suyuqlikdami yoki qattiq jismdami?
Gazda.
3
Kundalik hayotdan diffuziyaga ikkita misol keltiring.
Taom hidining tarqalishi; choyda shakarning erishi; chang-tutunning havoga aralashishi.
4
Nega issiq suvda bo‘yoq tezroq tarqaladi? Bu zarralar haqida nimani ko‘rsatadi?
Harorat ortsa, zarralar tezroq harakat qiladi. Bu zarralarning to‘xtovsiz va tartibsiz harakatini ko‘rsatadi.