ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Suyuqliklar, diffuziya va qattiq moddalar

Darslar 8–10 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
9

Amaliy mashg‘ulot. Diffuziya hodisasini o‘rganish

Darslik, 23–24-betlar
MaqsadDiffuziya nimaligini, uning gaz, suyuqlik va qattiq jismlarda hamda issiq va sovuq suvda qanday kechishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
diffuziya · diffusion (particles of one substance mixing among another)tartibsiz harakat · random motionharorat · temperatureeritma · solution
Tushuntirish

Diffuziya (lotincha «tarqalish») – bir modda zarralarining ikkinchi modda zarralari orasiga aralashib tarqalishi. U zarralar to‘xtovsiz va tartibsiz harakat qilishini isbotlaydi. Oshxonadagi taom hidining butun uyga tarqalishi, choyga solingan shakarning erib ketishi – diffuziya. Gazlarda diffuziya eng tez, suyuqliklarda sekinroq, qattiq jismlarda juda sekin kechadi, chunki gaz zarralari eng tez harakatlanadi. Haroratning ortishi bilan zarralar tezroq harakat qiladi, shu sabab diffuziya ham tezlashadi: shakar issiq choyda sovuq choyga qaraganda tez eriydi. Diffuziya tufayli zavod va transportdan chiqqan zararli gazlar havoga aralashadi va havoni ifloslantiradi.

HolatDiffuziya
Gazeng tez
Suyuqliksekinroq
Qattiqjuda sekin
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfning orqa partasida o‘qituvchi apelsinni archdi, bir necha daqiqadan keyin old partadagilar ham hidini sezdi. Apelsin hidining mayda zarralari havo zarralari orasiga tarqalib, xona bo‘ylab yetib bordi.

Kim ishlatadi

Parfyumer hidlarni aralashtiradi, oshpaz ziravorlar mazasi mahsulotga o‘tishi uchun uni birozga qoldiradi, ekolog havodagi hidli moddalarning tarqalishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Navbatdagi mandarin yoki apelsin archilganda, hidni xonaning narigi chetida necha soniyadan keyin sezishingizni kuzating.

Namunalar
Atir to‘kilgan xonada ozgina vaqtdan so‘ng hid hamma joyda sezila boshlaydi – gazlarda diffuziya. Doskada uzoq qolgan bo‘r izini artish qiyin – qattiq jismda ham sekin diffuziya sodir bo‘ladi.
Ikki stakan: birida iliq, ikkinchisida sovuq suv. Har biriga bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘i tomizsak, iliq suvda rang tezroq tarqaladi, chunki zarralar tezroq harakatlanadi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: ikkita shaffof stakanga bir xil miqdorda suv quying – biriga sovuq, ikkinchisiga iliq (taxminan 50 °C, o‘qituvchi tayyorlaydi, qaynoq emas). Pipetka bilan har biriga bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘ini tomizing va sekundomer bilan rang butun stakanga tarqalguncha vaqtni yozing. Xavfsizlik: qaynoq suv ishlatmang, oziq-ovqat bo‘yog‘i kiyimga dog‘ qoldirishi mumkin – fartuk kiying, tajribadan keyin qo‘lni yuving.

Mashq
1
Diffuziya nima?
2
Qaysi muhitda diffuziya eng tez: gazdami, suyuqlikdami yoki qattiq jismdami?
3
Kundalik hayotdan diffuziyaga ikkita misol keltiring.
4
Nega issiq suvda bo‘yoq tezroq tarqaladi? Bu zarralar haqida nimani ko‘rsatadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →