ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Suyuqliklar, diffuziya va qattiq moddalar

Darslar 8–10 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
10

Qattiq moddalar

Darslik, 25–26-betlar
MaqsadQattiq jismlarning xossalarini, ularning kundalik hayot va qurilishdagi ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
qattiq jism · solidtebranma harakat · vibration (to-and-fro motion in place)g‘isht · bricksopol · pottery, ceramic
Tushuntirish

Qattiq jismlar ma’lum shakl va hajmga ega. Ularda zarralar moddaning boshqa holatlaridagiga qaraganda bir-biriga juda yaqin joylashgan va turgan joyida faqat tebranma harakat qiladi, shuning uchun jismni tark etmaydi. Parta, qalam, ruchka – qattiq jismlar. Ba’zi qattiq jismlar tashqi kuch ta’sirida shaklini o‘zgartiradi: plastilin, xamir, loy. Qozon, choynak, piyola kabi buyumlar issiqda ham shakli va hajmini deyarli saqlaydi. Uylar, ko‘priklar, yo‘llar g‘isht, sement, qum, yog‘och, temir, marmar kabi qattiq materiallardan quriladi. Sopol idishlar yumshoq loydan yasalib, maxsus pechda pishiriladi va sekin sovitiladi. Samarqanddagi Registon madrasalari devorlari ham qattiq, pishiq g‘ishtdan tiklangan.

g‘ishtsementqumyog‘ochtemirmarmarQurilishmateriallari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab hovlisidagi belanchakning metall ramasi bolalar og‘irligi ostida ham shaklini va hajmini saqlaydi, shuning uchun u xavfsiz. Quruvchilar shu sababli og‘irlik tushadigan joylarga qattiq materiallarni tanlaydi.

Kim ishlatadi

Quruvchi devor uchun mustahkam material tanlaydi, duradgor stol yoki stul yasaydi, asbobsoz asbob qismlari uchun shaklini saqlaydigan metalldan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Barmoq bilan ohista bosib ko‘ring: kauchuk o‘chirg‘ich, chizg‘ich va shimgich. Qaysi biri shaklini o‘zgartiradi va qo‘yib yuborganda qaytib tiklanadi?

Namunalar
Plastilin ham qattiq jism, lekin barmoq bosimi ostida shaklini o‘zgartiradi; kuch olinsa, yangi shaklda qoladi. Parta esa tashqi kuch ta’sirida ham shaklini saqlaydi.
Saralash: qattiq – tuz, sovun, shisha, pishloq, parafin; suyuq – sharbat, shampun, atir, asal.
Sinfda faoliyat

Mini-loyiha: plastilin va ingichka yog‘och cho‘plar (yoki tish pastasi cho‘plari) yordamida uch holat modelini yasang: qattiq – zarralar zich panjara, suyuq – zarralar bir-biriga yaqin, lekin tartibsiz, gaz – zarralar uzoq-uzoq. Natijani sinfda ko‘rsating. Xavfsizlik: uchi o‘tkir cho‘plar bilan ehtiyot ishlang, ularni ko‘zga yaqinlashtirmang.

Mashq
1
Qattiq jism zarralari qanday harakat qiladi?
2
Qurilishda ishlatiladigan to‘rtta qattiq material nomini ayting.
3
Sopol idish qanday tayyorlanadi?
4
Plastilin qattiq jism bo‘lsa-da, nega shaklini osongina o‘zgartiradi? Parta bilan solishtiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →