Darslar 8–10 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
10
Qattiq moddalar
Darslik, 25–26-betlar
MaqsadQattiq jismlarning xossalarini, ularning kundalik hayot va qurilishdagi ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
qattiq jism · solidtebranma harakat · vibration (to-and-fro motion in place)g‘isht · bricksopol · pottery, ceramic
Tushuntirish
Qattiq jismlar ma’lum shakl va hajmga ega. Ularda zarralar moddaning boshqa holatlaridagiga qaraganda bir-biriga juda yaqin joylashgan va turgan joyida faqat tebranma harakat qiladi, shuning uchun jismni tark etmaydi. Parta, qalam, ruchka – qattiq jismlar. Ba’zi qattiq jismlar tashqi kuch ta’sirida shaklini o‘zgartiradi: plastilin, xamir, loy. Qozon, choynak, piyola kabi buyumlar issiqda ham shakli va hajmini deyarli saqlaydi. Uylar, ko‘priklar, yo‘llar g‘isht, sement, qum, yog‘och, temir, marmar kabi qattiq materiallardan quriladi. Sopol idishlar yumshoq loydan yasalib, maxsus pechda pishiriladi va sekin sovitiladi. Samarqanddagi Registon madrasalari devorlari ham qattiq, pishiq g‘ishtdan tiklangan.
Namunalar
Plastilin ham qattiq jism, lekin barmoq bosimi ostida shaklini o‘zgartiradi; kuch olinsa, yangi shaklda qoladi. Parta esa tashqi kuch ta’sirida ham shaklini saqlaydi.
Saralash: qattiq – tuz, sovun, shisha, pishloq, parafin; suyuq – sharbat, shampun, atir, asal.
Sinfda faoliyat
Mini-loyiha: plastilin va ingichka yog‘och cho‘plar (yoki tish pastasi cho‘plari) yordamida uch holat modelini yasang: qattiq – zarralar zich panjara, suyuq – zarralar bir-biriga yaqin, lekin tartibsiz, gaz – zarralar uzoq-uzoq. Natijani sinfda ko‘rsating. Xavfsizlik: uchi o‘tkir cho‘plar bilan ehtiyot ishlang, ularni ko‘zga yaqinlashtirmang.
Mashq
1
Qattiq jism zarralari qanday harakat qiladi?
Turgan joyida tebranma harakat qiladi.
2
Qurilishda ishlatiladigan to‘rtta qattiq material nomini ayting.
G‘isht, sement, yog‘och, temir (shuningdek qum, marmar, ohaktosh).
3
Sopol idish qanday tayyorlanadi?
Yumshoq loydan shakllanadi, maxsus pechda pishiriladi va asta-sekin sovitiladi.
4
Plastilin qattiq jism bo‘lsa-da, nega shaklini osongina o‘zgartiradi? Parta bilan solishtiring.
Plastilin yumshoq: tashqi kuch ta’sirida zarralari siljiydi va yangi shaklda qoladi; partaning zarralari mustahkam bog‘langan, shuning uchun shakli o‘zgarmaydi.