ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Moddaning uch holati va gazlar

Darslar 5–7 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
6

Amaliy mashg‘ulot. Moddaning uch holatini kuzatish

Darslik, 17–18-betlar
MaqsadTajribada qattiq, suyuq va gaz holatlarning xossalarini kuzatadi va ularni jadvalda taqqoslaydi.
Yangi so‘zlar
siqilish · compression (reducing volume by pressing)xususiy shakl · own shapexususiy hajm · own volumeerish · melting (solid turns to liquid)
Tushuntirish

Uch holatni solishtirish uchun oddiy tajribalar o‘tkazamiz. Qalamni ko‘tarib tushirsak, uning shakli va hajmi o‘zgarmaydi – qattiq jism xususiy shakl va hajmga ega, uni siqib bo‘lmaydi. Suvni stakandan piyolaga quysak, shakli o‘zgaradi, hajmi esa o‘zgarmaydi – suyuqlik xususiy hajmga ega, shakli yo‘q, uni juda oz siqish mumkin. Pufakni puflasak, havo uni to‘ldiradi, hajmi ortadi – gaz xususiy shakl va hajmga ega emas, uni siqish mumkin. Qattiq jismda zarralar zich joylashgan, suyuqlikda ular orasida masofa bor, gazda zarralar bir-biridan juda uzoq. Qizdirilganda muz suvga, suv esa bug‘ga aylanadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki do‘st oshxonadagi uch narsani: qoshiq, piyoladagi suv va xaltadagi havoni jadvalga yozib solishtirdi. Ustunlar: «o‘z shakli bormi?» va «o‘z hajmi bormi?». Jadval ularga uch holat farqini bir qarashda ko‘rsatdi.

Kim ishlatadi

Laborant o‘lchash natijalarini jadvalga yozadi, qadoqlash dizayneri materiallarni xususiyatlari bo‘yicha taqqoslaydi, muhandis detal uchun mos variantni jadval asosida tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bo‘sh yopiq plastik shishani qisib ko‘ring, so‘ng xuddi shu shishani suv bilan to‘ldirib, qopqog‘ini yopib yana qisib ko‘ring. Qaysi biri oson qisiladi, qaysi biri deyarli qisilmaydi?

Namunalar
ShakliHajmiSiqiladimiZarralar
Qattiqborboryo‘qzich
Suyuqyo‘qborozginaoralig‘i bor
Gazyo‘qyo‘qosonjuda uzoq
Jadval: qattiq – shakli va hajmi aniq, siqilmaydi, zarralari zich; suyuq – shakli yo‘q, hajmi aniq, ozgina siqiladi; gaz – shakli ham, hajmi ham yo‘q, osongina siqiladi, zarralari uzoq.
Sham yonganda erigan mum idishga oqib tushadi va sovib yana qotadi. Demak, mum qizishdan suyuq holatga, sovishdan qayta qattiq holatga o‘tdi.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: 1) qalamni 20 sm balandlikdan qo‘yib yuboring; 2) bir stakan suvni piyolaga quying; 3) pufakni puflang. Har birini jadvalga yozing. Muz bo‘lagini likopchaga qo‘yib, uning eriyotganini 10 daqiqa kuzating. Qaynoq suv bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi: bug‘ chiqayotgan choynak yonida o‘quvchilar kamida 1 m masofada turadi. Xavfsizlik: o‘quvchilar alanga va qaynoq suvga tegmaydi; yonuvchi quruq yoqilg‘i o‘rniga elektr plitka ishlatiladi.

Mashq
1
Qaysi holatdagi moddani siqib bo‘lmaydi?
2
Suvni stakandan piyolaga quyganda nima o‘zgardi, nima o‘zgarmadi?
3
Zarralari bir-biridan eng uzoq joylashgan holat qaysi?
4
Nima uchun pufakni puflaganda uning hajmi ortadi, qalamning hajmi esa o‘zgarmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFan kuni uchun stollarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →