Amaliy mashg‘ulot. Moddaning uch holatini kuzatish
Uch holatni solishtirish uchun oddiy tajribalar o‘tkazamiz. Qalamni ko‘tarib tushirsak, uning shakli va hajmi o‘zgarmaydi – qattiq jism xususiy shakl va hajmga ega, uni siqib bo‘lmaydi. Suvni stakandan piyolaga quysak, shakli o‘zgaradi, hajmi esa o‘zgarmaydi – suyuqlik xususiy hajmga ega, shakli yo‘q, uni juda oz siqish mumkin. Pufakni puflasak, havo uni to‘ldiradi, hajmi ortadi – gaz xususiy shakl va hajmga ega emas, uni siqish mumkin. Qattiq jismda zarralar zich joylashgan, suyuqlikda ular orasida masofa bor, gazda zarralar bir-biridan juda uzoq. Qizdirilganda muz suvga, suv esa bug‘ga aylanadi.
Ikki do‘st oshxonadagi uch narsani: qoshiq, piyoladagi suv va xaltadagi havoni jadvalga yozib solishtirdi. Ustunlar: «o‘z shakli bormi?» va «o‘z hajmi bormi?». Jadval ularga uch holat farqini bir qarashda ko‘rsatdi.
Laborant o‘lchash natijalarini jadvalga yozadi, qadoqlash dizayneri materiallarni xususiyatlari bo‘yicha taqqoslaydi, muhandis detal uchun mos variantni jadval asosida tanlaydi.
Bo‘sh yopiq plastik shishani qisib ko‘ring, so‘ng xuddi shu shishani suv bilan to‘ldirib, qopqog‘ini yopib yana qisib ko‘ring. Qaysi biri oson qisiladi, qaysi biri deyarli qisilmaydi?
| Shakli | Hajmi | Siqiladimi | Zarralar | |
|---|---|---|---|---|
| Qattiq | bor | bor | yo‘q | zich |
| Suyuq | yo‘q | bor | ozgina | oralig‘i bor |
| Gaz | yo‘q | yo‘q | oson | juda uzoq |
Amaliy ish: 1) qalamni 20 sm balandlikdan qo‘yib yuboring; 2) bir stakan suvni piyolaga quying; 3) pufakni puflang. Har birini jadvalga yozing. Muz bo‘lagini likopchaga qo‘yib, uning eriyotganini 10 daqiqa kuzating. Qaynoq suv bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi: bug‘ chiqayotgan choynak yonida o‘quvchilar kamida 1 m masofada turadi. Xavfsizlik: o‘quvchilar alanga va qaynoq suvga tegmaydi; yonuvchi quruq yoqilg‘i o‘rniga elektr plitka ishlatiladi.