Darslar 5–7 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
7
Gazlar
Darslik, 19–20-betlar
MaqsadGazlarning xossalarini, kundalik hayotdagi ahamiyatini va gaz xavfsizligi qoidalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
havo · airtabiiy gaz · natural gaskarbonat angidrid · carbon dioxideis gazi · carbon monoxide
Tushuntirish
Gazlar rangsiz bo‘ladi, shuning uchun ko‘rinmaydi, lekin shamol orqali havo borligini sezamiz. Gaz xususiy shakl va hajmga ega emas, o‘zi turgan idishning hajmini to‘liq egallaydi. Gaz zarralari orasi katta, shu sabab uni siqish oson: shprisning uchini yopib porshenni bossak, havo hajmi kamayadi. Biz havodan nafas olamiz; yoqilg‘i yonishi va ko‘p mashinalar ishlashi uchun ham havo kerak. Tabiiy gaz isitish va ovqat pishirishda ishlatiladi. U to‘liq yonsa, suv bug‘i va karbonat angidrid hosil bo‘ladi; chala yonsa, o‘ta zaharli is gazi paydo bo‘ladi. Tabiiy gaz hidsiz, shuning uchun uning sizib chiqishi sezilishi uchun unga maxsus hid qo‘shiladi.
Namunalar
Avtomobil havo yostig‘i to‘qnashuvda gaz bilan to‘lib, boshning urilish xavfini kamaytiradi. Parashyutni havo yuqoriga ko‘tarib turadi, shuning uchun parashyutchi sekin tushadi. G‘avvos havo ballonidan suv ostida nafas oladi.
Yonib turgan sham ustiga shisha idish yopilsa, idishdagi havo (kislorod) tugagach sham o‘chadi. Demak, yonish uchun havo zarur.
Sinfda faoliyat
Namoyish (faqat o‘qituvchi bajaradi): shamdondagi sham yoqiladi, ustiga shisha idish yopiladi, o‘quvchilar o‘chish vaqtini sekundomerda o‘lchaydi. Katta idishda sham uzoqroq yonishini taqqoslang. Xavfsizlik: uzun gugurt ishlating, sochni yig‘ing, o‘quvchilar 1,5 m uzoqda turadi, yonida suv idishi bo‘lsin; o‘quvchilar o‘zlari o‘t yoqmaydi. Uyda gaz hidi kelsa: olov yoqmang, elektr tugmasini bosmang, derazani oching, tashqariga chiqib 104 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Mashq
1
Gazning ikkita xossasini ayting.
Xususiy shakl va hajmga ega emas; osongina siqiladi; butun idishni egallaydi.
2
Tabiiy gaz to‘liq yonganda va chala yonganda qanday moddalar hosil bo‘ladi?
To‘liq: suv bug‘i va karbonat angidrid; chala: is gazi.
3
Nima uchun tabiiy gazga hid qo‘shiladi?
Gaz hidsiz; sizib chiqsa odamlar darrov sezishi va xavfdan saqlanishi uchun.
4
Uyda gaz hidi sezilsa nima qilish kerak va nima qilib bo‘lmaydi?
Deraza ochiladi, tashqariga chiqib 104 ga qo‘ng‘iroq qilinadi; gugurt, zajigalka yoqilmaydi va elektr tugmalari bosilmaydi (uchqun xavfi).