ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Moddaning uch holati va gazlar

Darslar 5–7 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
7

Gazlar

Darslik, 19–20-betlar
MaqsadGazlarning xossalarini, kundalik hayotdagi ahamiyatini va gaz xavfsizligi qoidalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
havo · airtabiiy gaz · natural gaskarbonat angidrid · carbon dioxideis gazi · carbon monoxide
Tushuntirish

Gazlar rangsiz bo‘ladi, shuning uchun ko‘rinmaydi, lekin shamol orqali havo borligini sezamiz. Gaz xususiy shakl va hajmga ega emas, o‘zi turgan idishning hajmini to‘liq egallaydi. Gaz zarralari orasi katta, shu sabab uni siqish oson: shprisning uchini yopib porshenni bossak, havo hajmi kamayadi. Biz havodan nafas olamiz; yoqilg‘i yonishi va ko‘p mashinalar ishlashi uchun ham havo kerak. Tabiiy gaz isitish va ovqat pishirishda ishlatiladi. U to‘liq yonsa, suv bug‘i va karbonat angidrid hosil bo‘ladi; chala yonsa, o‘ta zaharli is gazi paydo bo‘ladi. Tabiiy gaz hidsiz, shuning uchun uning sizib chiqishi sezilishi uchun unga maxsus hid qo‘shiladi.

YonishHosil bo‘ladi
to‘liqsuv bug‘i va karbonat angidrid
chalais gazi (o‘ta zaharli)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yarmarkada sotuvchi havo sharlarini sotyapti: ba’zilari yengil gaz bilan to‘ldirilgan va ip ushlab turmasa, yuqoriga ko‘tariladi, og‘iz bilan puflangan sharlar esa pastga tushadi. Yengil gaz havodan yengil bo‘lgani uchun ko‘tarilib ketadi.

Kim ishlatadi

Meteorolog ob-havo sharini yuqoriga uchirib atmosferani o‘rganadi, gaz xizmati xodimi quvurlarda gaz sizib chiqmayotganini tekshiradi, shinomontajchi g‘ildirakka havo haydaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sharni og‘izingiz bilan puflab, bo‘ynini qisib turing, so‘ng bir oz havoni kaftingizga chiqaring va sezing. Havo ko‘rinmasa ham, uni his qilsa bo‘ladi.

Namunalar
Avtomobil havo yostig‘i to‘qnashuvda gaz bilan to‘lib, boshning urilish xavfini kamaytiradi. Parashyutni havo yuqoriga ko‘tarib turadi, shuning uchun parashyutchi sekin tushadi. G‘avvos havo ballonidan suv ostida nafas oladi.
!Diqqat!
Gaz hidi kelsa: olov yoqmang, elektr tugmasini bosmang, derazani oching, tashqariga chiqib 104 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Yonib turgan sham ustiga shisha idish yopilsa, idishdagi havo (kislorod) tugagach sham o‘chadi. Demak, yonish uchun havo zarur.
Sinfda faoliyat

Namoyish (faqat o‘qituvchi bajaradi): shamdondagi sham yoqiladi, ustiga shisha idish yopiladi, o‘quvchilar o‘chish vaqtini sekundomerda o‘lchaydi. Katta idishda sham uzoqroq yonishini taqqoslang. Xavfsizlik: uzun gugurt ishlating, sochni yig‘ing, o‘quvchilar 1,5 m uzoqda turadi, yonida suv idishi bo‘lsin; o‘quvchilar o‘zlari o‘t yoqmaydi. Uyda gaz hidi kelsa: olov yoqmang, elektr tugmasini bosmang, derazani oching, tashqariga chiqib 104 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Mashq
1
Gazning ikkita xossasini ayting.
2
Tabiiy gaz to‘liq yonganda va chala yonganda qanday moddalar hosil bo‘ladi?
3
Nima uchun tabiiy gazga hid qo‘shiladi?
4
Uyda gaz hidi sezilsa nima qilish kerak va nima qilib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFan kuni uchun stollarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →