☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Energiyani tejash va energiya almashinuvi

Darslar 77–79 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
78

Loyiha ishi. Energiyani tejash

Darslik, 171–172-betlar
MaqsadEnergiya tejovchi uy modeli bo‘yicha kichik loyihani rejalashtiradi, o‘zgaruvchilarni nazorat qiladi va natijalardan xulosa chiqaradi.
Yangi so‘zlar
loyiha · projectnazorat o‘zgaruvchisi · controlled variableissiqlik izolyatsiyasi · thermal insulationxulosa · conclusion
Tushuntirish

Loyiha ishi bosqichlari: mavzu tanlash, tadqiqot obyektini va maqsadni belgilash, rejalash, bajarish, xulosa chiqarish, xavfsizlik qoidalariga rioya qilish. Mavzu: qishda uyda issiqlikni qanday saqlash mumkin? Ikkita bir xil karton quti oling (uy modellari). Birinchisining derazasiga bir qavat, ikkinchisinikiga ikki qavat polietilen, ichkaridan esa yupqa va qalin parda yopishtiring. Har ikkala qutiga bir xil hajmli (masalan, 250 ml) iliq suv (taxminan 50–60 °C) solingan plastik idish qo‘yiladi. Adolatli tajriba uchun faqat bitta narsa (izolyatsiya) farq qilishi, qolganlari (suv hajmi, boshlang‘ich harorat, quti joyi, vaqt) bir xil bo‘lishi kerak. 2 soatdan keyin ikkala suv haroratini o‘lchab, qaysi quti issiqni yaxshiroq saqlaganini aniqlaymiz. Natija: izolyatsiya qalinroq bo‘lsa, issiqlik sekinroq yo‘qoladi, bu esa uy isitishga kam energiya sarflashini bildiradi. Xavfsizlik: faqat iliq suv ishlating, qaynoq suvni kattalar quysin, simob termometr ishlatmang, qaychini ehtiyotkorlik bilan tuting.

Namunalar
Namuna natija: boshida ikkalasi 60 °C. 2 soatdan keyin: 1-quti 38 °C, 2-quti 44 °C. 2-quti 44 − 38 = 6 °C kam sovigan, demak izolyatsiyasi yaxshiroq.
Sovish: 1-quti 60 − 38 = 22 °C, 2-quti 60 − 44 = 16 °C ga soviydi.
Sinfda faoliyat

Loyihani bajaring va jadval to‘ldiring: quti, izolyatsiya, boshlang‘ich harorat, 2 soatdan keyingi harorat, sovish (farq). Keyin 3 ta taklif yozing: haqiqiy uyda energiya tejash uchun nimani o‘zgartirasiz? Xavfsizlik: iliq suvni kattalar quysin; idishni qutiga ehtiyot bilan qo‘ying; suvni to‘kmang (sirpanish xavfi); termometr sinsa, kattalarga ayting.

Mashq
1
Nega ikkala qutida suv hajmi va boshlang‘ich harorat bir xil bo‘lishi kerak?
2
1-quti 60 °C dan 36 °C gacha, 2-quti 60 °C dan 42 °C gacha soviydi. 2-quti 1-qutidan necha °C kam soviganini toping.
3
Uyda issiqlikni saqlash uchun uchta usul ayting.
4
Nima uchun ilmiy tajribada bir vaqtning o‘zida faqat bitta narsani o‘zgartiramiz?