Amaliy mashg‘ulot. Energiya almashinuvi
Turli haroratli jismlar tegib turganda issiqroq jism issiqlik beradi, sovuqroq jism oladi va ularning harorati tenglashguncha davom etadi – bu issiqlik muvozanati. Masalan, issiq suvga muz tashlansa, muz suvdan issiqlik olib eriydi, suv esa soviydi. Bir xil massali issiq va sovuq suv aralashtirilsa, issiqlik yo‘qolmasa, o‘rtacha harorat hosil bo‘ladi: (t1 + t2) : 2. Energiya turli ko‘rinishlarda bo‘ladi: mexanik, issiqlik, yorug‘lik, elektr, kimyoviy. U bir turdan boshqasiga aylanadi: lampochkada elektr energiyasi yorug‘lik va issiqlikka, o‘simlikda yorug‘lik energiyasi kimyoviy energiyaga, futbolchi oyog‘ida kimyoviy energiya harakatga, issiq suvda elektr energiyasi issiqlikka aylanadi. Energiyaning saqlanish qonuni: energiya yo‘qdan paydo bo‘lmaydi va yo‘qolmaydi, faqat bir turdan boshqasiga o‘tadi yoki bir jismdan boshqasiga uzatiladi. Qo‘lingiz bilan sezgan «issiq yoki sovuq» harorat o‘lchovi emas: metall stakan bir xil haroratda ham plastmassadan sovuqroq tuyuladi, chunki issiqlikni qo‘limizdan tezroq olib ketadi; aniq o‘lchash uchun termometr kerak. Xavfsizlik: tajribada qaynoq suv ishlatmang; elektr choynakni kattalar ishlatsin.
Kechqurun velosipedning dinamo chirog‘i g‘ildirak aylanganda yonadi, sekinlashsa xiralashadi. Harakat energiyasi elektr energiyasiga, undan yorug‘lik va issiqlikka aylanadi. Energiya yo‘qolmaydi, faqat shaklini o‘zgartiradi.
Muhandis energiya o‘zgarishlarini hisoblab qurilma samaradorligini baholaydi, elektr stansiya xodimi harakatni elektrga aylantiradi, dietolog oziqdagi energiyani hisobga oladi.
Kaftlaringizni o‘n soniya tez ishqalab, qanday isishini sezing. Harakat energiyasi qaysi energiyaga aylandi?
Tajriba: bir xil metall, shisha va plastik stakanni stol ustiga qo‘yib, kaftlar bilan sezgan haroratni baholang, so‘ng har biriga bir xil miqdorda iliq (40–50 °C) suv quying va yana baholang; termometr bilan suv haroratini ham o‘lchang. Ikkinchi qismda 200 ml iliq suvga 1 ta muz bo‘lagini tashlab, muz erib bo‘lgach, suv haroratining o‘zgarishini yozing. Xavfsizlik: qaynoq suv emas, iliq suv ishlating; suvni kattalar quysin; muzni og‘izga olmang; to‘kilgan suvni artib qo‘ying.