Amaliy mashg‘ulot. Energiya almashinuvi
Turli haroratli jismlar tegib turganda issiqroq jism issiqlik beradi, sovuqroq jism oladi va ularning harorati tenglashguncha davom etadi – bu issiqlik muvozanati. Masalan, issiq suvga muz tashlansa, muz suvdan issiqlik olib eriydi, suv esa soviydi. Bir xil massali issiq va sovuq suv aralashtirilsa, issiqlik yo‘qolmasa, o‘rtacha harorat hosil bo‘ladi: (t1 + t2) : 2. Energiya turli ko‘rinishlarda bo‘ladi: mexanik, issiqlik, yorug‘lik, elektr, kimyoviy. U bir turdan boshqasiga aylanadi: lampochkada elektr energiyasi yorug‘lik va issiqlikka, o‘simlikda yorug‘lik energiyasi kimyoviy energiyaga, futbolchi oyog‘ida kimyoviy energiya harakatga, issiq suvda elektr energiyasi issiqlikka aylanadi. Energiyaning saqlanish qonuni: energiya yo‘qdan paydo bo‘lmaydi va yo‘qolmaydi, faqat bir turdan boshqasiga o‘tadi yoki bir jismdan boshqasiga uzatiladi. Qo‘lingiz bilan sezgan «issiq yoki sovuq» harorat o‘lchovi emas: metall stakan bir xil haroratda ham plastmassadan sovuqroq tuyuladi, chunki issiqlikni qo‘limizdan tezroq olib ketadi; aniq o‘lchash uchun termometr kerak. Xavfsizlik: tajribada qaynoq suv ishlatmang; elektr choynakni kattalar ishlatsin.
Tajriba: bir xil metall, shisha va plastik stakanni stol ustiga qo‘yib, kaftlar bilan sezgan haroratni baholang, so‘ng har biriga bir xil miqdorda iliq (40–50 °C) suv quying va yana baholang; termometr bilan suv haroratini ham o‘lchang. Ikkinchi qismda 200 ml iliq suvga 1 ta muz bo‘lagini tashlab, muz erib bo‘lgach, suv haroratining o‘zgarishini yozing. Xavfsizlik: qaynoq suv emas, iliq suv ishlating; suvni kattalar quysin; muzni og‘izga olmang; to‘kilgan suvni artib qo‘ying.