Ilmiy tadqiqotni rejalashtirish
Tadqiqot rejasi oltita bosqichdan iborat: 1) mavzuni tanlash; 2) maqsad va vazifalarni aniqlash; 3) obyekt va predmetni belgilash; 4) metodlarni tanlash; 5) ma’lumot to‘plash, kuzatish va tajriba o‘tkazish; 6) natijalarni baholab, xulosa chiqarish. Maqsad – ish oxirida erishmoqchi bo‘lgan natija, vazifalar esa unga yetish yo‘llari. Tabiatni o‘rganishning besh metodi bor: kuzatish va tavsiflash, o‘lchash, tajriba, taqqoslash va modellashtirish. Kuzatishda tadqiqotchi jarayonga aralashmaydi, tajribada esa obyektga ta’sir ko‘rsatadi. Tajribada ishonchli xulosa uchun tajriba guruhi va nazorat guruhi olinadi: nazorat guruhi odatdagi sharoitda qoladi, undan taqqoslash uchun foydalaniladi.
Ikki do‘st qog‘oz samolyotning qanotini uzunroq qilsa, u uzoqroq uchadimi, deb o‘yladi. Ular bir xil qog‘ozdan ikkita samolyot yasadi, koridorda bir joydan beshtadan marta uloqtirdi va masofani jadvalga yozdi. Faqat qanot uzunligi o‘zgargani uchun jadvalga ishonish mumkin edi.
Agronom yangi o‘g‘itni dalaning bir qismida sinaydi va o‘g‘itlanmagan qism bilan solishtiradi. Murabbiy yangi mashq natijani o‘zgartiradimi, shuni oldingi natijalar bilan taqqoslab tekshiradi.
Bir xil to‘pni bir xil balandlikdan avval polga, keyin yostiqqa beshtadan marta tashlang va qaysi biri balandroq sakrashini devordagi belgi bilan solishtiring. Faqat sirt o‘zgarsin, boshqa hamma narsa bir xil bo‘lsin.
| O‘simlik | Sug‘orish |
|---|---|
| 1 | ko‘p suv |
| 2 | kam suv (tajriba guruhi) |
| 3 | odatdagi miqdor (nazorat guruhi) |
«Kichik tadqiqotchilar» tajribasi: uchta stakanga ho‘l paxta solib, har biriga bir xil miqdorda kress-salat (yoki loviya) urug‘i qo‘ying. Birinchisini har kuni ko‘p, ikkinchisini kam, uchinchisini me’yorida namlang. 7–10 kun davomida unib chiqish va bo‘yini chizg‘ich bilan o‘lchab, kundalikka yozing. Xavfsizlik: urug‘larni yemang, ishdan keyin qo‘lni yuving, mog‘or paydo bo‘lsa, paxtaga qo‘l tegizmay, kattalarga ayting.