☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tadqiqot obyekti va ilmiy tadqiqot rejasi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
2

Ilmiy tadqiqotni rejalashtirish

Darslik, 8–10-betlar
MaqsadTadqiqot rejasining bosqichlarini va tabiatni o‘rganish metodlarini sanaydi, nazorat guruhi nimaga kerakligini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tadqiqot maqsadi · research aim (the result you want at the end)tajriba (eksperiment) · experiment (you act on the object to see what happens)nazorat guruhi · control group (kept in normal conditions for comparison)modellashtirish · modelling (studying an object through its model)
Tushuntirish

Tadqiqot rejasi oltita bosqichdan iborat: 1) mavzuni tanlash; 2) maqsad va vazifalarni aniqlash; 3) obyekt va predmetni belgilash; 4) metodlarni tanlash; 5) ma’lumot to‘plash, kuzatish va tajriba o‘tkazish; 6) natijalarni baholab, xulosa chiqarish. Maqsad – ish oxirida erishmoqchi bo‘lgan natija, vazifalar esa unga yetish yo‘llari. Tabiatni o‘rganishning besh metodi bor: kuzatish va tavsiflash, o‘lchash, tajriba, taqqoslash va modellashtirish. Kuzatishda tadqiqotchi jarayonga aralashmaydi, tajribada esa obyektga ta’sir ko‘rsatadi. Tajribada ishonchli xulosa uchun tajriba guruhi va nazorat guruhi olinadi: nazorat guruhi odatdagi sharoitda qoladi, undan taqqoslash uchun foydalaniladi.

Namunalar
Sug‘orish o‘simlik o‘sishiga qanday ta’sir qiladi? Bir xil turdagi uchta o‘simlik olinadi: birinchisi ko‘p, ikkinchisi kam sug‘oriladi (tajriba guruhi), uchinchisi odatdagidek sug‘oriladi (nazorat guruhi). Bo‘y uzunligi va barglar soni kundalikka yozib boriladi.
Metodni aniqlaymiz: chizg‘ich bilan bargning uzunligini o‘lchash – o‘lchash; globusdan Yer shaklini o‘rganish – modellashtirish; ikki bargni solishtirish – taqqoslash; qushlar xatti-harakatini ularni bezovta qilmay yozib borish – kuzatish.
Sinfda faoliyat

«Kichik tadqiqotchilar» tajribasi: uchta stakanga ho‘l paxta solib, har biriga bir xil miqdorda kress-salat (yoki loviya) urug‘i qo‘ying. Birinchisini har kuni ko‘p, ikkinchisini kam, uchinchisini me’yorida namlang. 7–10 kun davomida unib chiqish va bo‘yini chizg‘ich bilan o‘lchab, kundalikka yozing. Xavfsizlik: urug‘larni yemang, ishdan keyin qo‘lni yuving, mog‘or paydo bo‘lsa, paxtaga qo‘l tegizmay, kattalarga ayting.

Mashq
1
Tadqiqot rejasining oltita bosqichini tartib bilan sanang.
2
Kuzatish va tajribaning asosiy farqi nima?
3
Haroratni o‘lchash uchun qaysi asbob, massani o‘lchash uchun qaysi asbob ishlatiladi?
4
Nima uchun tajribada nazorat guruhi kerak?