ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tadqiqot obyekti va ilmiy tadqiqot rejasi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
2

Ilmiy tadqiqotni rejalashtirish

Darslik, 8–10-betlar
MaqsadTadqiqot rejasining bosqichlarini va tabiatni o‘rganish metodlarini sanaydi, nazorat guruhi nimaga kerakligini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tadqiqot maqsadi · research aim (the result you want at the end)tajriba (eksperiment) · experiment (you act on the object to see what happens)nazorat guruhi · control group (kept in normal conditions for comparison)modellashtirish · modelling (studying an object through its model)
Tushuntirish

Tadqiqot rejasi oltita bosqichdan iborat: 1) mavzuni tanlash; 2) maqsad va vazifalarni aniqlash; 3) obyekt va predmetni belgilash; 4) metodlarni tanlash; 5) ma’lumot to‘plash, kuzatish va tajriba o‘tkazish; 6) natijalarni baholab, xulosa chiqarish. Maqsad – ish oxirida erishmoqchi bo‘lgan natija, vazifalar esa unga yetish yo‘llari. Tabiatni o‘rganishning besh metodi bor: kuzatish va tavsiflash, o‘lchash, tajriba, taqqoslash va modellashtirish. Kuzatishda tadqiqotchi jarayonga aralashmaydi, tajribada esa obyektga ta’sir ko‘rsatadi. Tajribada ishonchli xulosa uchun tajriba guruhi va nazorat guruhi olinadi: nazorat guruhi odatdagi sharoitda qoladi, undan taqqoslash uchun foydalaniladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki do‘st qog‘oz samolyotning qanotini uzunroq qilsa, u uzoqroq uchadimi, deb o‘yladi. Ular bir xil qog‘ozdan ikkita samolyot yasadi, koridorda bir joydan beshtadan marta uloqtirdi va masofani jadvalga yozdi. Faqat qanot uzunligi o‘zgargani uchun jadvalga ishonish mumkin edi.

Kim ishlatadi

Agronom yangi o‘g‘itni dalaning bir qismida sinaydi va o‘g‘itlanmagan qism bilan solishtiradi. Murabbiy yangi mashq natijani o‘zgartiradimi, shuni oldingi natijalar bilan taqqoslab tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir xil to‘pni bir xil balandlikdan avval polga, keyin yostiqqa beshtadan marta tashlang va qaysi biri balandroq sakrashini devordagi belgi bilan solishtiring. Faqat sirt o‘zgarsin, boshqa hamma narsa bir xil bo‘lsin.

Namunalar
O‘simlikSug‘orish
1ko‘p suv
2kam suv (tajriba guruhi)
3odatdagi miqdor (nazorat guruhi)
Sug‘orish o‘simlik o‘sishiga qanday ta’sir qiladi? Bir xil turdagi uchta o‘simlik olinadi: birinchisi ko‘p, ikkinchisi kam sug‘oriladi (tajriba guruhi), uchinchisi odatdagidek sug‘oriladi (nazorat guruhi). Bo‘y uzunligi va barglar soni kundalikka yozib boriladi.
Metodni aniqlaymiz: chizg‘ich bilan bargning uzunligini o‘lchash – o‘lchash; globusdan Yer shaklini o‘rganish – modellashtirish; ikki bargni solishtirish – taqqoslash; qushlar xatti-harakatini ularni bezovta qilmay yozib borish – kuzatish.
Sinfda faoliyat

«Kichik tadqiqotchilar» tajribasi: uchta stakanga ho‘l paxta solib, har biriga bir xil miqdorda kress-salat (yoki loviya) urug‘i qo‘ying. Birinchisini har kuni ko‘p, ikkinchisini kam, uchinchisini me’yorida namlang. 7–10 kun davomida unib chiqish va bo‘yini chizg‘ich bilan o‘lchab, kundalikka yozing. Xavfsizlik: urug‘larni yemang, ishdan keyin qo‘lni yuving, mog‘or paydo bo‘lsa, paxtaga qo‘l tegizmay, kattalarga ayting.

Mashq
1
Tadqiqot rejasining oltita bosqichini tartib bilan sanang.
2
Kuzatish va tajribaning asosiy farqi nima?
3
Haroratni o‘lchash uchun qaysi asbob, massani o‘lchash uchun qaysi asbob ishlatiladi?
4
Nima uchun tajribada nazorat guruhi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYosh tadqiqotchilar klubiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →