☰ Mundarija · Rus tili

Buyruq va shart mayli

Darslar 8–9 · 2 ta dars · G. T. Gasilova, Yu. Yu. Musurmanova. Rus tili, 6-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beradigan maktablar uchun). 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi», Toshkent, 2017
8

Maslahat, iltimos, buyruqni ifodalash

Darslik, 39–42-betlar
MaqsadBuyruq mayli fe’llari yordamida maslahat, iltimos va buyruqni ifodalash va muloyim iltimos shakllarini ishlatish.
Yangi so‘zlar
buyruq mayli · повелительное наклонениеmaslahat · советiltimos · просьбаbuyruq · приказ
Tushuntirish

Buyruq, iltimos va maslahat buyruq mayli («повелительное наклонение») fe’llari bilan ifodalanadi. 2-shaxs birlikda fe’l odatda «-и», «-й» yoki «-ь» bilan tugaydi: «пиши», «читай», «брось», «отрежь»; ko‘plikda yoki hurmat bilan «-те» qo‘shiladi: «пишите», «читайте», «бросьте». Fe’lning hozirgi (kelasi) zamon o‘zagidan yasaladi: «читают» — «читай», «пишут» — «пиши». Ba’zi fe’llar maxsus: «пей», «бей», «ляг», «встань», «поезжай». 3-shaxs uchun «пусть» yoki «пускай» ishlatiladi: «Пусть Малика купит атлас.» Birga qilishga taklif: «Давай купим книгу!» (birlik), «Давайте купим!» (ko‘plik). Muloyim iltimos: «Будьте добры!, Будь добр!, Если вам не трудно, ..., Дайте, пожалуйста, книгу.» Taqiqda ko‘pincha bo‘lishsiz fe’l ishlatiladi: «Не открывай окно!»

Namunalar
«В книжном магазине». «— Будьте добры, дайте мне, пожалуйста, словарь. — Вот, возьми, а ещё посмотри эту энциклопедию. — Спасибо! Давай, Тимур, купим её вместе. — Пусть твой брат тоже выберет книгу.» (Mazmuni: kitob do‘konidagi odobli suhbat.)
Shakllar: «писать» — «пиши, пишите»; «читать» — «читай, читайте»; «бросить» — «брось, бросьте»; «встать» — «встань, встаньте»; «пить» — «пей, пейте».
Sinfda faoliyat

«Sardor buyuradi». O‘qituvchi (sardor) buyruq beradi: «Встаньте!», «Сядьте!», «Откройте тетради!» Sinf bajaradi. Agar «Пожалуйста» aytilmasa, hech kim qimirlamaydi.

Mashq
1
«читать», «писать», «бросить» fe’llaridan 2-shaxs birlikdagi buyruq shaklini yasang.
2
Ko‘plikda yoki hurmat bilan ayting: «Принеси книгу!»
3
Do‘stingizni kinoga taklif qiling («пойти» fe’li bilan).
4
«Пусть Малика купит атлас.» gapida «пусть» nima uchun kerak?