Darslar 6–7 · 2 ta dars · G. T. Gasilova, Yu. Yu. Musurmanova. Rus tili, 6-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beradigan maktablar uchun). 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi», Toshkent, 2017
6
Davom etayotgan yoki takrorlanadigan harakat
Darslik, 30–33-betlar
MaqsadTakrorlanadigan yoki davom etadigan harakatni bo‘lishsiz (nesovershenniy) fe’l bilan ifodalash va uning zamon shakllarini yasash.
Yangi so‘zlar
bo‘lishsiz fe’l · глагол несовершенного видаhar kuni · каждый деньko‘pincha · частоhamisha · всегда
Tushuntirish
Fe’l («глагол») harakatni bildiradi. Bo‘lishsiz fe’l («несовершенный вид») «что делать?» savoliga javob beradi va tugallanmagan, davom etayotgan yoki takrorlanadigan harakatni ko‘rsatadi: «читать», «писать», «цвести», «летать». Uning uchta zamoni bor. O‘tgan zamon: «цвели», «читал», «писали» («-л» qo‘shimchasi, jins va son bilan o‘zgaradi). Hozirgi zamon: «цветут», «читаю», «летают», «кружатся» (shaxs va son bilan o‘zgaradi). Kelasi zamon murakkab shaklda bo‘ladi: «буду» + infinitiv: «буду читать, будут цвести». Bunday harakatni aytganda ko‘pincha «всегда», «часто», «редко», «обычно», «иногда, каждый день, постоянно, долго» so‘zlari ishlatiladi: «Каждую весну здесь цветут тюльпаны.»
Namunalar
«Времена года в саду». «Каждую весну в нашем саду цветут яблони. Летом дедушка поливает деревья каждый вечер. Осенью мы собираем яблоки, а зимой деревья отдыхают. Весной я снова буду помогать дедушке.» (Mazmuni: bog‘dagi yil fasllari — takrorlanadigan harakatlar.)
«Mening kunim». O‘quvchilar doira bo‘lib «Я часто …», «Я иногда …», «Я никогда не …» boshlanmalari bilan o‘z odatlarini aytadi. Boshqalar fe’l vaqtini aytadi («настоящее время»).
Mashq
1
Savol bering: «читать» va «сделать» qaysi biri bo‘lishsiz fe’l?
читать (что делать?)
2
Fe’lni kerakli zamonga qo‘ying: «Мы (играть) в футбол каждый день.» (hozirgi zamon)
играем
3
«Завтра я … (читать) книгу.» — kelasi zamonda to‘ldiring.
буду читать
4
Nega «буду читать» — murakkab kelasi zamon? Tushuntiring.
U ikki so‘zdan iborat: yordamchi fe’l «буду» va infinitiv «читать».