Darslar 6–7 · 2 ta dars · G. T. Gasilova, Yu. Yu. Musurmanova. Rus tili, 6-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beradigan maktablar uchun). 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi», Toshkent, 2017
7
Bir martalik, tugallangan harakat
Darslik, 34–38-betlar
MaqsadBir martalik, tugallangan harakatni bo‘lishli (sovershenniy) fe’l bilan ifodalash va juft fe’llarni farqlash.
Bo‘lishli fe’l («совершенный вид») «что сделать?» savoliga javob beradi va tugallangan, bir martalik harakatni bildiradi: «сделать», «прочитать», «выкопать». Ularda faqat o‘tgan va kelasi oddiy zamon bor, hozirgi zamon yo‘q: «прочитал», «прочитает». Bo‘lishsiz fe’lga qo‘shimcha yoki old qo‘shimcha qo‘shib juft hosil qilinadi: «делать» — «сделать», «писать» — «написать», «читать» — «прочитать», «решать» — «решить», «кричать» — «крикнуть», «давать» — «дать». Tugallanganlikni «уже», «наконец», «вдруг, за час» ko‘rsatadi; davom etishni «долго, целый день, каждый день» ko‘rsatadi. Savol: «Ты сделал уроки?» (natija muhim) va «Ты делал уроки?» (jarayon).
Namunalar
«Урожай». «Вчера мы с дедушкой выкопали всю картошку. Я вымыл её и отнёс в погреб. Сегодня я напишу маме, как мы поработали. Завтра дедушка посадит новые яблони.» (Mazmuni: tugallangan ishlar haqida.)
«Tugadimi?» Juftlikda biri «Я делал уборку.» deydi, ikkinchisi «Ты сделал её?» deb so‘raydi va «Да, я уже всё сделал.» javobini oladi. Keyin rollar almashadi.
Mashq
1
Old qo‘shimcha bilan bo‘lishli fe’l yasang: «писать», «читать», «рисовать», «мыть».
написать, прочитать, нарисовать, вымыть
2
Qaysi fe’lning hozirgi zamoni yo‘q: «решает» yoki «решит»?
«решит» — bu kelasi zamon; «решить» — bo‘lishli fe’l, uning hozirgi zamoni yo‘q.
3
«крикнуть» va «давать» fe’llarining juftini yozing.
кричать; дать
4
«Я писал письмо.» va «Я написал письмо.» gaplarining farqi nimada?
Birinchisida jarayon (yozayotgan edi), ikkinchisida natija (yozib bo‘ldi).