Darslar 13–14 · 2 ta dars · G. T. Gasilova, Yu. Yu. Musurmanova. Rus tili, 6-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beradigan maktablar uchun). 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi», Toshkent, 2017
14
Narsaning biror yuza bo‘ylab harakatlanishi
Darslik, 60–63-betlar
MaqsadHarakat yuza bo‘ylab bo‘lishini «по» predlogi va Datelniy kelishigi bilan ifodalash.
Yangi so‘zlar
bo‘ylab · поko‘cha · улицаdaryo · рекаchang‘i · лыжи
Tushuntirish
Narsa biror yuza yoki yo‘l bo‘ylab harakatlanishi «по чему?» (nima bo‘ylab?) savoliga javob beradi. Buning uchun «по» predlogi va Datelniy kelishigi («дательный падеж») ishlatiladi: «идёт по улице, едет по дороге, плывёт по реке, ходит по парку, катается по льду». Datelniy oxirlari: erkak va o‘rta jinsda «-у»/«-ю» («по проспекту, по полю, по морю»), ayol jinsda «-е»/«-и» («по улице, по дороге, по площади»). Fe’llar: «идти», «ехать», «плыть», «лететь», «бежать», «гулять», «путешествовать». Eslang: «по» harakat yuzasini, «в» yoki «на» esa harakat borib yetadigan joyni ko‘rsatadi: «Он идёт по улице в магазин.»
Namunalar
«На лыжах». «Зимой мы ездим в горы. Лыжники катятся по снегу, а я осторожно иду по тропинке. Над нами плывут облака, а по небу летят птицы. Вечером мы возвращаемся домой по широкой дороге.» (Mazmuni: qishda tog‘da sayr.)
Misollar: «Автомобиль мчится по дороге.» «Лодка плывёт по реке.» «Туристы идут по пустыне.» «Поезд едет по стране.»
Sinfda faoliyat
«Yo‘l bo‘ylab». Doskaga ko‘cha, daryo, dengiz, osmon rasmi chiziladi. O‘quvchi kartochkadagi fe’lni («плыть», «ехать», «лететь») tanlab, mos joy bilan gap tuzadi: «Корабль плывёт по морю.»
Mashq
1
Qavsni oching: «Автобус едет по (проспект).» «Лодка плывёт по (река).»
по проспекту; по реке
2
Fe’l tanlang: «Облака … по небу.» («плывут» / «стоят»)
плывут
3
«Он идёт по улице в магазин» gapida «по улице» va «в магазин» qaysi savollarga javob beradi?
«по улице — по чему»? (yo‘l bo‘ylab), «в магазин — куда»? (qayerga).
4
Nega «по улице», lekin «в школу» deyiladi?
«по» — harakat yuzasi (Datelniy), «в» — borib yetadigan joy (Vinitelniy).