O‘timli va o‘timsiz fe’llar
Tushum kelishigidagi (kimni? nimani?) so‘zlar bilan bog‘lanadigan fe’llar o‘timli fe’llar deyiladi: kitobni o‘qidi, uyni supurdi. Bunday xususiyatga ega bo‘lmagan fe’llar o‘timsiz fe’llar sanaladi: uxladi, keldi, o‘sdi, kuldi. Tekshirish usuli: fe’lga «kimni?» yoki «nimani?» so‘rog‘ini bering. Savol berish mumkin bo‘lsa, fe’l o‘timli. Tushum kelishigi qo‘shimchasi ba’zan tushib qoladi: Ona non yopdi (nonni yopdi) — bu ham o‘timli fe’l. Faqat jo‘nalish yoki o‘rin kelishigidagi so‘z bilan kelib, tushumdagi so‘zni talab qilmaydigan fe’l o‘timsiz bo‘ladi: maktabga bordi.
Do‘sti «Men olib keldim» deb yozdi. «Nimani?» deb so‘rashga to‘g‘ri keldi, chunki bu fe’l to‘ldiruvchi talab qiladi. «Men uxladim» esa qo‘shimcha savol tug‘dirmadi.
Muharrir to‘liq bo‘lmagan gapni topadi, tarjimon fe’lga mos to‘ldiruvchi qo‘shadi, o‘qituvchi gap tuzishni o‘rgatadi.
Uchta gap ayting va har birida fe’lga «nimani?» deb savol berib ko‘ring; javob chiqsa, fe’l o‘timli.
«Kimni? Nimani?»: o‘qituvchi gap aytadi. «Nimani?» deb so‘rash mumkin bo‘lsa, bolalar qo‘lini ko‘taradi.