24
O‘timli va o‘timsiz fe’llar
Darslik: 40-bet
MaqsadO‘timli va o‘timsiz fe’llarni farqlash.
Yangi so‘zlar
o‘timli fe’l · transitive verbo‘timsiz fe’l · intransitive verbtushum kelishigi · accusative caseto‘ldiruvchi · object
Tushuntirish
Tushum kelishigidagi (kimni? nimani?) so‘zlar bilan bog‘lanadigan fe’llar o‘timli fe’llar deyiladi: kitobni o‘qidi, uyni supurdi. Bunday xususiyatga ega bo‘lmagan fe’llar o‘timsiz fe’llar sanaladi: uxladi, keldi, o‘sdi, kuldi. Tekshirish usuli: fe’lga «kimni?» yoki «nimani?» so‘rog‘ini bering. Savol berish mumkin bo‘lsa, fe’l o‘timli. Tushum kelishigi qo‘shimchasi ba’zan tushib qoladi: Ona non yopdi (nonni yopdi) — bu ham o‘timli fe’l. Faqat jo‘nalish yoki o‘rin kelishigidagi so‘z bilan kelib, tushumdagi so‘zni talab qilmaydigan fe’l o‘timsiz bo‘ladi: maktabga bordi.
Namunalar
O‘timli: Bola daftarni oldi. Dehqon bug‘doy ekdi (nimani ekdi?).
O‘timsiz: Quyosh chiqdi. Bola uxladi. Biz maktabga keldik.
Sinfda faoliyat
«Kimni? Nimani?»: o‘qituvchi gap aytadi. «Nimani?» deb so‘rash mumkin bo‘lsa, bolalar qo‘lini ko‘taradi.
Mashq
1
O‘timli fe’lni toping: uxladi, yozdi, keldi.
Yozdi (nimani yozdi?).
2
Gapdagi fe’l o‘timlimi: Qush daraxtga qo‘ndi.
Yo‘q, o‘timsiz: «kimni? nimani?» savoli berilmaydi (daraxtga — jo‘nalish).
3
«Ona non yopdi» gapidagi fe’l turini ayting.
O‘timli (non — nonni yopdi, tushum qo‘shimchasi tushgan).
4
Nima uchun «uyga keldi» gapidagi fe’l o‘timsiz?
Chunki «uyga» jo‘nalish kelishigida, tushum kelishigidagi so‘z yo‘q.