15
So‘z yasovchi qo‘shimchalar
Darslik: 25–26-betlar
MaqsadSo‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida yangi so‘zlar hosil qilish va ma’no o‘zgarishini izohlash.
Yangi so‘zlar
so‘z yasovchi qo‘shimcha · word-building suffixyasama so‘z · derived word-zor · place-with-many suffix-chi · doer suffix
Tushuntirish
Asosga qo‘shilib, yangi ma’no hosil qiluvchi qo‘shimchalar so‘z yasovchi qo‘shimchalar deyiladi. Ular so‘z turkumini ham o‘zgartirishi mumkin. Masalan, -chi ot yasaydi (ish — ishchi), -li sifat yasaydi (foyda — foydali), -la fe’l yasaydi (taqsim — taqsimla), -iston joy nomini yasaydi (o‘zbek — O‘zbekiston), -zor joyda ko‘pligini bildiradi (bug‘doy — bug‘doyzor). Ba’zi so‘z yasovchilar asos oldidan qo‘shiladi: ser-, be-, no-, ba- (sermahsul, bexabar, notanish, bamaslahat). Yangi so‘zning ma’nosi asosdan anglashilgan ma’noga bog‘liq, lekin undan farq qiladi.
Namunalar
gul + -zor = gulzor; olcha + -zor = olchazor; aql + -li = aqlli; baxt + -siz = baxtsiz.
ser- + hosil = serhosil (hosili mo‘l); be- + xabar = bexabar (xabarsiz).
Sinfda faoliyat
«Qo‘shimcha ustaxonasi»: doskada -li, -siz, -chi, -zor, -dosh bor. Bolalar navbat bilan asos aytib, yangi so‘z hosil qiladi.
Mashq
1
Qaysi qo‘shimcha sifat yasaydi: -chi yoki -li?
-li (foydali, aqlli).
2
«O‘zbek» asosidan joy nomi yasang.
O‘zbekiston (o‘zbek + -iston).
3
«Baxt» asosiga -li va -siz qo‘shing, ma’nosini ayting.
baxtli (baxti bor), baxtsiz (baxti yo‘q).
4
Nima uchun «sermahsul» so‘zidagi ser- so‘z yasovchi hisoblanadi?
U asosga qo‘shilib yangi ma’no beradi: mahsuloti mo‘l.