11
Morfologiyaga kirish
Darslik: 20-bet
MaqsadMorfologiya nimani o‘rganishini va so‘zning atash hamda grammatik ma’nolarini ajratishni bilish.
Yangi so‘zlar
morfologiya · morphologyatash ma’nosi · naming (lexical) meaninggrammatik ma’no · grammatical meaninggrammatik shakl · grammatical form
Tushuntirish
Leksikologiya so‘zning atash, ya’ni lug‘aviy ma’nosini o‘rganadi. Atash ma’nosi so‘zning narsa, belgi yoki harakatni nomlashidir. Lekin so‘z atash ma’nosidan tashqari grammatik ma’noga ham ega bo‘ladi. Masalan, olmalarni so‘zida «olma daraxti mevasi» — atash ma’nosi, «ko‘plik» (-lar) va «tushum kelishigi» (-ni) esa grammatik ma’nolardir. Grammatik ma’nolarni ifodalovchi vositalar grammatik shakl deyiladi. So‘zlarning grammatik ma’nolarini va ularni ifodalovchi shakllarni o‘rganuvchi bo‘lim morfologiya hisoblanadi. U yunoncha morphe — «shakl», logos — «ta’limot» so‘zlaridan olingan.
Namunalar
olmalarni: atash ma’nosi — olma; grammatik ma’no — ko‘plik (-lar), tushum kelishigi (-ni).
Leksikologiya — so‘zning ma’nosini, morfologiya — so‘zning shakllarini o‘rganadi.
Sinfda faoliyat
«Ma’no qutilari»: doskada so‘z (kitoblarimiz) yoziladi; bolalar atash ma’nosini bir rangda, grammatik ma’nolarini boshqa rangda yozadi.
Mashq
1
Morfologiya so‘zning qaysi tomonini o‘rganadi?
Grammatik ma’nosi va uni ifodalovchi shakllarini.
2
«Morfologiya» so‘zi qaysi tildan olingan va nimani anglatadi?
Yunon tilidan: morphe — shakl, logos — ta’limot; «shakllar haqidagi ta’limot».
3
«Daftarlar» so‘zining atash va grammatik ma’nosini ayting.
Atash ma’nosi — yozuv uchun daftar; grammatik ma’nosi — ko‘plik (-lar).
4
Nima uchun leksikologiya va morfologiya bir-biri bilan bog‘liq?
Ikkalasi ham so‘zni o‘rganadi: biri uning atash ma’nosini, ikkinchisi grammatik ma’nosi va shaklini.