44
Ko‘makchi fe’llar
Darslik: 69–70-betlar
MaqsadKo‘makchi fe’lni mustaqil fe’ldan ajratish va yetakchi fe’lni topish.
Yangi so‘zlar
ko‘makchi fe’l · auxiliary verbyetakchi fe’l · leading verbboshlamoq · to beginyubormoq · to send off; auxiliary of quick action
Tushuntirish
Ravishdoshning -a (-y), -(i)b shakllariga qo‘shilib, o‘z mustaqil ma’nosini yo‘qotgan, asosdan anglashilgan harakatning bosqichi (boshlanishi, davom etishi, tugallanishi) va tarzini (tezligi, imkoniyati) bildiruvchi fe’llar ko‘makchi fe’llar deyiladi: boshlamoq, olmoq, yubormoq, turmoq, chiqmoq, yotmoq. Ko‘makchi fe’lni qabul qilgan ravishdosh yetakchi fe’l deyiladi. Ko‘makchi fe’l faqat yetakchi fe’l bilan birga qo‘llanadi. Shu bilan u mustaqil fe’llardan farq qiladi: xatni olmoq, o‘rnidan turmoq, qog‘oz tashlamoq — bular mustaqil, o‘z ma’nosini saqlagan fe’llar.
Namunalar
Bola yoza boshladi. (yoza — yetakchi, boshladi — ko‘makchi)
Xatni oldi (mustaqil). Yoza oldi (ko‘makchi: imkoniyat).
Sinfda faoliyat
«Mustaqilmi yoki ko‘makchi?»: o‘qituvchi gap aytadi, bolalar olmoq, turmoq, tashlamoq fe’li mustaqil ma’noda kelganmi yoki yo‘qmi, shuni aniqlaydi.
Mashq
1
Ko‘makchi fe’l qanday fe’l?
Ravishdosh shakliga qo‘shilib, o‘z ma’nosini yo‘qotgan va harakat bosqichi yoki tarzini bildirgan fe’l.
2
Yetakchi va ko‘makchi fe’lni toping: U kitobni o‘qib chiqdi.
Yetakchi — o‘qib; ko‘makchi — chiqdi.
3
Qaysi gapda «turdi» ko‘makchi fe’l: «U o‘rnidan turdi» yoki «U o‘ylab turdi»?
«U o‘ylab turdi» da (davom etish); birinchisida mustaqil fe’l.
4
Nima uchun ko‘makchi fe’l yolg‘iz qo‘llanmaydi?
Chunki u o‘z ma’nosini yo‘qotgan va faqat yetakchi fe’l ma’nosiga qo‘shimcha ma’no beradi.