II shaxs buyruq-istak mayli qo‘shimchalarining qo‘llanishi va ma’nolari
Fe’lning zamon va shaxs-son qo‘shimchalarisiz qismi II shaxs birlikda buyruq-istak maylini ifodalaydi: bor, yoz, o‘qi. Bu qismga buyruq-istak ma’nosini kuchaytirish uchun -gin (-kin, -qin) qo‘shish mumkin, shuning uchun bu ikki shakl ma’nodosh sanaladi: bor — borgin, yoz — yozgin, ket — ketkin, chiq — chiqqin. Hurmat bilan murojaat qilinganda -(i)ng qo‘shimchasi ishlatiladi: boring, yozing, o‘qing (unlidan keyin -ng). Ko‘plikda -(i)nglar: boringlar, o‘qinglar. Bo‘lishsizlik -ma bilan: bormagin, bormang, bormanglar.
| Shakl | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| asos | oddiy buyruq | kut |
| -gin (-kin, -qin) | kuchaytirilgan | kutgin |
| -(i)ng | hurmat | kuting |
| -(i)nglar | ko‘plik | kutinglar |
| -ma | bo‘lishsiz | kutma, kutmang |
Kutubxonada kichik bola sizdan qalam so‘raydi, siz esa «Menga daftaringni ber» deysiz; kattaroq kishidan esa «Menga ruxsat bering» deb so‘raysiz. Fe’l bir xil, shakli turlicha, shuning uchun hamma xotirjam va hurmat bilan gaplashadi.
Murabbiy butun jamoaga ko‘plik shaklida buyruq beradi, tarbiyachi kichik bolaga mehr bilan aytadi, navbatchi esa yoshi katta kishidan hurmat bilan so‘raydi.
Bugun ikki kishidan nimadir iltimos qiling: tengdoshingizdan «sen» shaklida, kattaroq kishidan «siz» shaklida. Ikkala gapning ohangi qanday farq qilganini sezing.
«Odob bilan»: bolalar bir buyruqni uch xil aytadi (Sen — yoz, Siz — yozing, Sizlar — yozinglar) va qaysi vaziyatda ishlatilishini izohlaydi.