Aniq va mavhum otlar
Sezgi a’zolarimiz bilan, ya’ni ko‘rish, eshitish, ushlash orqali sezib bo‘ladigan narsalarning nomi aniq otlar deyiladi: uy, non, daryo, bulbul, qo‘shiq. Sezgi a’zolari bilan idrok etib bo‘lmaydigan, faqat fikrlash orqali anglanadigan tushuncha nomlari mavhum otlar deyiladi: baxt, do‘stlik, aql, sevinch, go‘zallik, sabr. Mavhum otlar odatda sanalmaydi: «uchta baxt» deyilmaydi, lekin «uchta uy» deymiz. Ayrim so‘z gapda ikkala ma’noda ham kelishi mumkin. Mavhum otlarning ko‘pi -lik, -ch, -inch qo‘shimchalari bilan yasaladi.
| Aniq (sezib bo‘ladi) | Mavhum (faqat fikrda) |
|---|---|
| tosh | mehr |
| gul | umid |
| shamol | vijdon |
«Halollik» haqida insho yozayotib, uni ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmasligini bilasiz, shuning uchun topilgan narsani egasiga qaytargan bola misolini keltirasiz. Mavhum ot — fikr, aniq ot — misol. Bu mavzu ko‘proq fikrni tushuntirish ko‘nikmasini mashq qildiradi.
Shoir fikrni obrazlar bilan ko‘rsatadi, o‘qituvchi tushunchani misol bilan tushuntiradi, maslahatchi odamga his-tuyg‘uni aniq so‘zlar bilan nomlashga yordam beradi.
Bitta mavhum ot (masalan, «mehr») tanlang va uni tushuntiradigan ikkita aniq narsa yoki holatni ayting.
«Qo‘l bilan ushlab bo‘ladimi?»: o‘qituvchi so‘z aytadi; bolalar ushlab ko‘rish yoki ko‘rish mumkin bo‘lsa «aniq», bo‘lmasa «mavhum» deb javob beradi.