☰ Mundarija · Ona tili

Majhul, orttirma va birgalik nisbatlari

Darslar 28–31 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
28

Majhul nisbat

Darslik: 45–46-betlar
MaqsadMajhul nisbat shaklini yasash va uni o‘zlik nisbatidan farqlash.
Yangi so‘zlar
majhul nisbat · passive voicenoma’lum bajaruvchi · unknown doer-(i)l · passive suffixo‘zlik nisbati · reflexive voice
Tushuntirish

Bajaruvchisi noma’lum bo‘lgan harakat yoki holatni ifodalovchi fe’l shakli majhul nisbat deyiladi. U unli bilan tugagan asosga -n, -l, undosh bilan tugagan asosga -in, -il qo‘shimchalarini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: ochildi, yozildi, qurildi, taraldi. Majhul nisbat o‘timli fe’llardan yasaladi va gapda ega bo‘lib kelgan so‘z ilgari to‘ldiruvchi (tushum) bo‘lgan: Ona xatni yozdi → Xat yozildi. O‘zlik va majhul nisbat shakllari bir xil, lekin ma’nosi farq qiladi: o‘zlik nisbatda harakat bajaruvchining o‘zi ustida bo‘ladi, majhul nisbatda bajaruvchi noma’lum. Solishtiring: kiyindi (o‘zini kiyintirdi) — kiyildi (kiyim kiyildi).

Namunalar
Maktab qurildi. Eshik ochildi. Non yopildi.
Bola yuvindi (o‘zini yuvdi) — Idish yuvildi (kim yuvgani noma’lum).
Sinfda faoliyat

«Kim qildi — noma’lum»: o‘qituvchi aniq nisbatdagi gap aytadi, bolalar uni majhul nisbatga aylantiradi (Ona eshikni ochdi → Eshik ochildi).

Mashq
1
Majhul nisbat qanday fe’l shakli?
2
Majhul nisbatga aylantiring: Dehqon paxtani terdi.
3
Qaysi so‘z majhul nisbatda: tarandi yoki taraldi?
4
O‘zlik va majhul nisbat shakli bir xil bo‘lsa-da, nima bilan farq qiladi?