36
Sifatdosh
Darslik: 57-bet
MaqsadSifatdoshning ta’rifini bilish va uni sifatdan farqlash.
Yangi so‘zlar
sifatdosh · participlebelgi · featureturg‘un belgi · permanent featureharakat belgisi · feature of action
Tushuntirish
Fe’lning sifatga xoslangan shakli sifatdosh deyiladi. Sifatdoshlar fe’l asoslariga -gan (-kan, -qan), -ydigan (-adigan), -(a)yotgan, -(a)r qo‘shimchalarini qo‘shib hosil qilinadi: o‘qigan, o‘qiydigan, o‘qiyotgan, oqar. Sifatdosh shaxs yoki narsaning belgisini bildirgani uchun sifatga o‘xshaydi va «qanday?», «qanaqa?» so‘rog‘iga javob beradi. Lekin sifat turg‘un, barqaror belgini bildiradi, sifatdosh esa o‘zgarish, harakat bilan bog‘liq belgini ifodalaydi. Solishtiring: katta daryo (sifat), oqar daryo (sifatdosh). Sifatdosh fe’l shakli bo‘lgani uchun zamon, nisbat va bo‘lishli-bo‘lishsizlik ma’nolariga ega.
Namunalar
O‘qigan kitob. Uchayotgan qush. Ishlaydigan odam. Oqar suv.
Katta (sifat) daryo — oqar (sifatdosh) daryo.
Sinfda faoliyat
«Qanday?»: bolalar ot oldiga qo‘yiladigan sifat va sifatdoshlarni aytadi (go‘zal bog‘, gullagan bog‘) va ularni ikki ustunga yozadi.
Mashq
1
Sifatdosh qanday fe’l shakli?
Fe’lning sifatga xoslangan shakli.
2
Sifatdosh qo‘shimchalaridan to‘rttasini ayting.
-gan, -ydigan (-adigan), -(a)yotgan, -(a)r.
3
Sifat va sifatdoshni toping: baland tog‘, oqayotgan suv.
Baland — sifat; oqayotgan — sifatdosh.
4
Nima uchun «oqar daryo» dagi oqar sifat emas, sifatdosh?
U fe’ldan (oq-) yasalgan va harakat bilan bog‘liq belgini bildiradi, turg‘un belgini emas.