☰ Mundarija · Ona tili

O‘tgan, hozirgi zamon shakllari va to‘liqsiz fe’l

Darslar 56–59 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
56

O‘tgan zamon shakllarining yasalishi

Darslik: 89-bet
MaqsadO‘tgan zamon shakllariga shaxs-son qo‘shimchalarini to‘g‘ri qo‘shish.
Yangi so‘zlar
shaxs-son qo‘shimchasi · person-number suffixqoldim · I stayedkelibsiz · you have apparently comekelganman · I have come
Tushuntirish

-di bilan yasalgan o‘tgan zamon shakli so‘zlovchining o‘zi ko‘rgan harakatni bildiradi. Undan keyin shaxs-son qo‘shimchalarining -m, -k (qoldim, qoldik), -ng, -ngiz (qolding, qoldingiz) shakllari keladi; III shaxsda qo‘shimcha yo‘q (qoldi), ko‘pligi -lar (qoldilar). -(i)b bilan yasalgan shakl ilgari ro‘y bergan harakatni eshitib bilishni bildiradi; undan keyin -man, -miz, -san, -siz, -di (-lar) keladi: kelibman, kelibmiz, kelibsan, kelibsiz, kelibdi. -gan bilan yasalgan shakl harakatning ilgariroq bajarilganini bildiradi; undan keyin -man, -miz, -san, -siz keladi: kelganman, kelganmiz, kelgansan, kelgansiz. Imloda -di doim d bilan yoziladi: ketdi (aytilishi «ketti»), chiqdi.

Namunalar
keldim, kelding, keldi, keldik, keldingiz, keldilar.
kelibman, kelibsan, kelibdi; kelganman, kelgansiz.
Sinfda faoliyat

«Shaxs almashtirish»: o‘qituvchi shaxsni (biz, sen, siz) aytadi, bolalar «ketmoq» fe’lini shu shaxsda o‘tgan zamonga qo‘yadi.

Mashq
1
«Bormoq» fe’lini -di shaklida barcha shaxslarda yozing (birlik).
2
«Yozmoq» fe’lidan -(i)b shaklini I va II shaxs birlikda yozing.
3
«O‘qimoq» fe’lidan -gan shaklini ko‘plikda yozing.
4
Nima uchun «ketdi» so‘zi d bilan yoziladi, aytilishi esa «ketti»?