52
Fe’lning ma’noviy guruhlari
Darslik: 83–84-betlar
MaqsadFe’llarning ma’noviy guruhlarini (nutqiy, aqliy, jismoniy faoliyat va holat fe’llari) ajratish.
Yangi so‘zlar
nutqiy faoliyat fe’li · speech verbaqliy faoliyat fe’li · mental verbjismoniy faoliyat fe’li · physical-activity verbholat fe’li · state verb
Tushuntirish
Fe’llar qanday harakat-holatni ifodalashiga ko‘ra ma’no guruhlariga bo‘linadi. Nutqiy faoliyat fe’llari gapirish bilan bog‘liq: gapirmoq, aytmoq, so‘ramoq, javob bermoq, so‘zlamoq. Aqliy faoliyat fe’llari tafakkur bilan bog‘liq: o‘ylamoq, bilmoq, anglamoq, eslamoq, fikr yuritmoq. Jismoniy faoliyat fe’llari tana a’zolari bilan bajariladigan ish: yugurmoq, yozmoq, qurmoq, sakramoq, ekmoq. Holat fe’llari holat yoki kechinmani bildiradi: uxlamoq, quvonmoq, charchamoq, sarg‘aymoq, xafa bo‘lmoq. Bir fe’l ba’zan ikki guruhga yaqin kelishi mumkin, shuning uchun gapdagi ma’noga qarab aniqlaymiz.
Namunalar
Nutqiy: Ustoz savol so‘radi. Aqliy: Men bu masalani o‘yladim.
Jismoniy: Dehqon paxta terdi. Holat: Bola charchadi.
Sinfda faoliyat
«To‘rt guruh»: doskada to‘rt ma’no guruhi nomi yozilgan; bolalar fe’l kartochkalarini mos guruh ostiga yopishtiradi.
Mashq
1
Aqliy faoliyat fe’lini toping: yugurdi, o‘yladi, uxladi.
O‘yladi.
2
Guruhlang: aytdi, qurdi, bildi, quvondi.
Nutqiy — aytdi; jismoniy — qurdi; aqliy — bildi; holat — quvondi.
3
Har bir guruhdan bittadan fe’l ayting.
Masalan: gapirdi, esladi, yozdi, uxladi.
4
Nima uchun «charchadi» holat fe’li?
U ichki holatni bildiradi, jismoniy ish bajarilishini emas.