Fe’l nisbatlari
Bajaruvchining harakat yoki holatda qay darajada ishtirok etishini bildiruvchi fe’l shakllari nisbat shakllari deyiladi. Masalan, supurdi fe’lida bajaruvchi aniq; supurildi fe’lida bajaruvchi noma’lum; supurishdi fe’lida bajaruvchi bir nechta; supurtirdi fe’lida harakat boshqa shaxs vositasida bajarilgan. Nisbat qo‘shimchalari fe’l asosidan keyin qo‘shiladi. Fe’lning 5 ta nisbati bor: aniq, o‘zlik, majhul, orttirma, birgalik.
| Nisbat | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| aniq | bajaruvchi aniq | supurdi |
| o‘zlik | harakat o‘z ustida | yuvindi |
| majhul | bajaruvchi noma’lum | supurildi |
| orttirma | boshqa shaxs vositasida | supurtirdi |
| birgalik | bir nechta bajaruvchi | supurishdi |
Maktab e’lonida «Xona tozalandi» yozilgan: kim tozalagani muhim emas. «Bola xonani tozaladi» desak, bajaruvchi ko‘rinadi. Nisbat nomlarini kundalik hayotda kam aytamiz, lekin shu farqni har kuni ishlatamiz.
Jurnalist voqeani bajaruvchini ko‘rsatib yoki ko‘rsatmay yozadi, diktor xabarni aniq o‘qiydi, muharrir fe’l shaklini tanlashda yordam beradi.
Bir ishni kim qilganini aytib va aytmasdan ikki xil gap bilan ifodalang.
«Nisbat kartochkalari»: bir fe’l asosiga turli nisbat qo‘shimchalarini bolalar qo‘shib, guruh bo‘lib shaklni o‘qiydi.