32
Mustahkamlash
Darslik: 51–52-betlar
MaqsadFe’l, harakat va holat fe’llari, o‘timli-o‘timsiz fe’llar hamda nisbatlar mavzularini takrorlash.
Yangi so‘zlar
fe’l · verbnisbat · voiceo‘timli · transitivebajaruvchi · doer
Tushuntirish
Fe’l nima qilmoq? nima bo‘lmoq? so‘roqlariga javob beradi va harakat yoki holatni bildiradi. Harakat fe’llari jismoniy faoliyatni (yozdi), holat fe’llari ichki kechinma yoki holat o‘zgarishini (sarg‘aydi) bildiradi. Tushum kelishigidagi so‘z bilan bog‘lanadigan fe’llar o‘timli, bog‘lanmaydiganlar o‘timsiz. Nisbatlar bajaruvchining ishtirokini ko‘rsatadi: aniq (yozdi), o‘zlik (yuvindi), majhul (yozildi), orttirma (yozdirdi), birgalik (yozishdi). Nisbat qo‘shimchalari asosga qo‘shilganda unli yoki undosh bilan tugashiga qarab -n/-in, -l/-il, -sh/-ish tanlanadi; orttirma uchun esa -t, -dir/-tir, -giz va boshqalar.
Namunalar
Dehqon bug‘doy ekdi (aniq, o‘timli). Bug‘doy ekildi (majhul). Dehqonlar ekishdi (birgalik).
Qiz tarandi (o‘zlik). Qizni taratdi (orttirma).
Sinfda faoliyat
«Nisbat zinapoyasi»: bitta fe’l asosidan guruhlar navbat bilan 5 nisbat shaklini aytadi va har birini gapda ishlatadi.
Mashq
1
Fe’lni toping va nisbatini ayting: Eshik ochildi.
Ochildi — majhul nisbat.
2
«Kiy» asosidan o‘zlik va orttirma shakl yasang.
kiyindi (o‘zlik); kiydirdi (orttirma).
3
Harakat va holat fe’llarini ajrating: chopdi, qizardi, yozdi, ulg‘aydi.
Harakat: chopdi, yozdi. Holat: qizardi, ulg‘aydi.
4
Nima uchun «Bola uxladi» gapidagi fe’l o‘timsiz?
Chunki uxladi «kimni? nimani?» savoliga mos kelmaydi, tushum kelishigidagi to‘ldiruvchi talab qilinmaydi.