☰ Mundarija · Botanika

Barglarning joylashishi va ichki tuzilishi

Darslar 17–18 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
18

Barglarning ichki tuzilishi

Darslik: 41–42-betlar
MaqsadBargning ichki tuzilishini (epiderma, og‘izcha, barg eti, tomirlar) va ularning vazifalarini aytish.
Yangi so‘zlar
og‘izcha · stoma (pl. stomata)barg eti (mezofill) · mesophyll (leaf flesh)xlorofill · chlorophyllnay-tolali boylam · vascular bundle
Tushuntirish

Bargning ko‘ndalang kesimi mikroskopda ko‘riladi. Yaproqning ustki va ostki yuzasi epiderma (po‘st) bilan qoplangan: hujayralari zich joylashgan, deyarli shaffof, shuning uchun yorug‘lik ichkariga o‘tadi; epiderma ichki qatlamlarni shikastlanish va qurib qolishdan saqlaydi. Epidermada loviyasimon juft yopuvchi hujayralar va ular orasidagi og‘izchalar bor; yopuvchi hujayralarda xloroplastlar mavjud. Og‘izchalar orqali gaz almashinuvi va suv bug‘latish bo‘ladi. Epiderma orasida barg eti joylashgan: xloroplastlari ko‘p bo‘lgan hujayralar bir necha qavat — ustida cho‘ziq ustunsimon, ostida yumaloq-ovalsimon. Barg etida fotosintez boradi. Tomirlarda o‘tkazuvchi naylar (suv va mineral tuzlar), elaksimon naylar (organik moddalar) va mexanik tolalar bor; ular birga nay-tolali boylamni hosil qiladi.

Bargning ichki tuzilishi
QismTuzilishi
Epidermaustki va ostki yuzada; og‘izchalar bor
Barg etiustda ustunsimon, ostda yumaloq-ovalsimon hujayralar
Tomirlarnay-tolali boylam
Namunalar
!Lak usuli
Tirnoq lakini faqat ochiq havoda, kattalar nazoratida ishlating; ko‘z va og‘izga tegizmang. Kesish asbobi faqat o‘qituvchida.
Og‘izcha ochilganda havo (CO₂ va O₂) kiradi-chiqadi va suv bug‘lanadi; yopilganda suv tejaladi — yopuvchi hujayralar shaklining o‘zgarishi bilan boshqariladi.
Barg eti hujayralarida ko‘p xloroplast bo‘lgani uchun barg yashil; ostki tomon och rangli, chunki u yerdagi hujayralar kamroq zich va xloroplastlari kamroq.
Sinfda faoliyat

Preparat: yangi barg (masalan, rediska yoki xona o‘simligi bargi) kesmasidan yupqa kesim olib, mikroskopda ko‘ring (o‘qituvchi kesadi). Yoki lak usuli: bargning ostki tomoniga rangsiz tirnoq laki surtib quriting, plyonkani yelim lenta bilan ko‘chiring va mikroskopda og‘izchalarni ko‘ring. Xavfsizlik: lak bilan faqat ochiq havoda, kattalar nazoratida ishlang, ko‘z va og‘izga tegizmang; kesish asbobi faqat o‘qituvchida.

Mashq
1
Bargning ichki tuzilishi qanday qismlardan iborat?
2
Og‘izcha qanday tuzilgan va qanday vazifani bajaradi?
3
Barg etida qaysi jarayon boradi va nega?
4
Nima uchun epiderma hujayralari shaffof bo‘lishi kerak?