ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Poyaning ichki tuzilishi va o‘sishi

Darslar 13–14 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
14

Novda tizimining shakllanishi

Darslik: 34–35-betlar
MaqsadPoyaning bo‘yiga va eniga o‘sishini, o‘sish konusini va yillik halqalarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
o‘sish konusi · growth cone (apical meristem)yillik halqa · annual ringchilpish · pinching (removing the tip)kambiy · cambium
Tushuntirish

Novda uchidagi kurtakda o‘sish konusi bor: uning yupqa qobiqli hujayralari doim bo‘linadi, hujayralar soni ko‘payib, poya bo‘yiga o‘sadi. Poyaning uchi chilpib tashlansa, bo‘yiga o‘sish to‘xtaydi, yon kurtaklardan ko‘p yon novdalar o‘sadi va o‘simlik shoxlaydi; bog‘dorchilikda daraxtga shakl berish va ko‘p hosil olishda shundan foydalaniladi. O‘sish tezligi turga bog‘liq: tol, terak, chinor tez, nok, do‘lana, pista sekin o‘sadi; tok bir yozda bir necha metr o‘sadi. Poya eniga kambiy hisobiga yo‘g‘onlashadi. Bahorda kambiyga suv va oziq ko‘p keladi, hujayralari yirik va och rangli bo‘ladi; yozning oxiriga kelib hujayralar maydalashadi, kuzda bo‘linish to‘xtaydi. Natijada har yili yog‘ochlikda bitta yillik halqa (bahorgi keng va yozgi-kuzgi tor qism) hosil bo‘ladi. Kesimdagi halqalarni sanab daraxtning yoshini taxminan aniqlash mumkin.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Daraxt ekilganda uning tanasiga bola ko‘kragi balandligida temir yorliq mahkamlangan. Yillar o‘tib ham yorliq o‘sha balandlikda turibdi, daraxt esa ancha baland bo‘lib ketgan. Poya uchidan uzunasiga o‘sadi, tana esa faqat yo‘g‘onlashadi va hatto yorliqni o‘rab olishi mumkin.

Kim ishlatadi

O‘rmonchi yillik halqalarga qarab daraxt yoshini bilib oladi, bog‘bon yosh daraxtni yo‘g‘onlashayotgan tanasi qisilib qolmasligi uchun bo‘sh bog‘laydi, mevachi daraxt shoxlansin deb uchlarini qirqadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tanasi sim, panjara yoki yorliqni o‘rab olgan daraxt bormi, qidirib ko‘ring. Faqat qarang, simga tegmang.

Namunalar
Poya uchi chilpilgan pomidor ko‘chatida yon novdalar ko‘payadi; bog‘bon bu usuldan daraxtni ixcham, hosilni mo‘l qilishda foydalanadi.
Ko‘ndalang kesimda 12 ta yillik halqa sanalsa, daraxt taxminan 12 yoshda (kesilgan balandlikda).
Sinfda faoliyat

«Halqa sanash»: o‘qituvchi daraxt kesimi suratini (yoki arralangan xoda) ko‘rsatadi. Guruhlar halqalarni sanab yoshini aniqlaydi, quruq yoki yomg‘irli yillarni (ingichka halqalar) topishga urinadi. Xavfsizlik: arralangan xodadagi qirrali joylarga ehtiyot bo‘ling, tirnoq-zirapchadan saqlaning.

Mashq
1
O‘sish konusi qayerda joylashgan va u nima uchun kerak?
2
Poya uchi chilpilsa, o‘simlikda qanday o‘zgarish bo‘ladi?
3
Daraxt kesimida 35 ta yillik halqa bor. Taxminan necha yoshda?
4
Nima uchun bahorgi yog‘ochlik halqasi yozgidan kengroq va yumshoqroq bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYorliqsiz ko‘chatlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →