Darslar 11–12 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
12
Kurtak
Darslik: 30-bet
MaqsadKurtakning tuzilishi va turlarini (vegetativ, generativ, uchki, yon) aytib, ularning o‘sishini tushuntirish.
Kurtak — boshlang‘ich poya, ya’ni kelajak novda. Har qanday novda kurtakdan hosil bo‘ladi. Vegetativ kurtak boshlang‘ich bargli novda, generativ kurtak esa boshlang‘ich to‘pgul yoki gulni saqlaydi. Novda uchidagi kurtak uchki kurtak, barg qo‘ltig‘idagi yon kurtak deyiladi; ildiz va bargda qo‘shimcha kurtaklar ham bo‘ladi. Kurtaklar novdada ketma-ket, qarama-qarshi yoki halqa hosil qilib joylashadi. Yirik kurtakni (masalan, terak kurtagini) uzunasiga kessak, tashqarida zich kurtak tangachalari, ichkarida boshlang‘ich poya va juda mayda boshlang‘ich barglarni ko‘ramiz; tangachalar kurtakni qishki sovuq, mikrob va zamburug‘lardan saqlaydi. Kurtaklar qishki tinim davrini o‘tab, bahorda bo‘rtib o‘sadi. O‘rik, shaftoli, bodomda erta bahorda avval generativ kurtaklar ochilib gullaydi, so‘ng vegetativ kurtaklar yoziladi.
Namunalar
Terak kurtagi yirik, tut, o‘rik va olmaniki mayda; kurtakning kattaligi va joylashishi bo‘yicha qishda ham daraxt turini aniqlash mumkin.
Yanvarning ikkinchi yarmi va fevralda olib suvga qo‘yilgan o‘rik yoki tol novdalari xonada kurtaklarini tez yozadi; kech kuzda olingan novda kurtagi uzoq vaqt bo‘rtmaydi.
Sinfda faoliyat
2-laboratoriya mashg‘uloti: terak, tol, o‘rik, olma novdasida uchki va yon kurtaklarni, ularning joylashishini (ketma-ket, qarama-qarshi, halqasimon) taqqoslang; bitta yirik kurtakni uzunasiga kesib (o‘qituvchi yoki kattalar) lupada boshlang‘ich poya, barg va tangachalarni ko‘ring va chizing. Davomi: tol yoki o‘rik novdalarini suvga qo‘yib, 10–15 kunda o‘zgarishni daftarga yozing; suvni 2–3 kunda almashtiring.
Mashq
1
Vegetativ va generativ kurtakdan nima o‘sib chiqadi?
Vegetativ kurtakdan bargli novda; generativ kurtakdan gul yoki to‘pgul.
2
Kurtak tangachalari qanday vazifa bajaradi?
Kurtakni qishki sovuq, mikrob va zamburug‘lardan himoya qiladi.
3
Qaysi kurtak uchki, qaysi biri yon kurtak?
Novda uchidagisi uchki; barg qo‘ltig‘idagisi yon kurtak.
4
Nima uchun kech kuzda kesilgan novda suvda kurtak yozmaydi, fevralda kesilgani esa yozadi?
Kech kuzda kurtaklar chuqur tinim davrida; qish oxirida tinim tugab, o‘sishga tayyor bo‘ladi.