☰ Mundarija · Botanika

Loladoshlar va piyozdoshlar oilalari

Darslar 56–57 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
57

Piyozdoshlar oilasi

Darslik: 135–136-betlar
MaqsadPiyozdoshlar oilasining belgilarini, bosh piyoz tuzilishini va ahamiyatini (fitonsidlar) aytish.
Yangi so‘zlar
piyozdoshlar (Alliaceae/Allioideae) · onion family (Alliaceae, now subfamily Allioideae)soyabon to‘pgul · umbelfitonsidlar · phytoncides (volatile germ-killing substances)sarimsoq · garlic
Tushuntirish

Piyozdoshlar oilasi (darslik bo‘yicha ~750 tur) Avstraliyadan boshqa deyarli hamma joyda o‘sadi; hozirgi tizimlar uni Amaryllidaceae oilasining Allioideae kenja oilasi sifatida ko‘radi. Ular piyozboshli ko‘p yillik o‘tlar. Piyozboshi — qisqargan yerosti novdasi, etdor tangachalari barglarning ostki qismi. Barglari shishgan, yassi, ipsimon, bandsiz, ostki qismi novsimon. To‘pguli ochilmaguncha yupqa qobiq bilan o‘ralgan oddiy soyabon. Gullari ikki jinsli, to‘g‘ri; gulqo‘rg‘on oddiy, 6 bargli (ikki doirada), 6 changchi, urug‘chi 1 ta (3 ta urug‘chibargdan); mevasi ko‘sak. Formula: Og3+3 Ch3+3 U(3). Bosh piyoz (Allium cepa): gul poyasi 100 sm gacha, o‘rtasi shishgan va kovak, to‘pguli sharsimon, gullari oqish-yashil, may-iyunda gullaydi, mevasi iyulda pishadi. Piyoz va sarimsoq (Allium sativum) fitonsidlarga boy: bu moddalar mikroblarni o‘ldiradi yoki ko‘payishini to‘xtatadi. Yovvoyi turlardan mador piyoz (matur), anzur piyoz kabilar yeyiladi, gul piyoz va boshqalar manzarali; 10 turi «Qizil kitob»da. Piyozni kesganda ko‘zni achitadigan uchuvchan moddalar ajraladi.

Oziq-ovqat: boshpiyoz, madorpiyoz, anzurpiyozDorivor:fitonsidlarManzarali: gulpiyozPiyozdoshlarningahamiyati
Namunalar
Bosh piyoz: piyozboshi, shishgan kovak barg va gul poyasi, sharsimon soyabon, 6 changchi, mevasi ko‘sak.
Fitonsidlar: piyoz va sarimsoq tarkibidagi mikrob qiruvchi moddalar; shuning uchun ular dorivor o‘simlik hisoblanadi, lekin davolanish uchun shifokor maslahati kerak.
Sinfda faoliyat

Tajriba: ikkita idishda piyoz va sarimsoq boshini suvga yarim botirib o‘stiring; har 3 kunda ildiz va barg uzunligini o‘lchab jadvalga yozing. Xavfsizlik: pichoqni kattalar ishlatsin; piyoz shirasi ko‘zga tegsa toza suv bilan yuving; kichik bolalar yo‘q joyda ishlang; chirigan piyozni yemang; qo‘lni yuving.

Mashq
1
Piyozboshi qanday tuzilgan?
2
Fitonsidlar nima?
3
Piyoz gulida 6 changchi, 3 ta urug‘chibarg bo‘lsa, changchi va urug‘chibarglar jami nechta? (6 + 3)
4
Nima uchun piyoz o‘sishi uchun yorug‘lik va suv kerak?