ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Sho‘radoshlar va gulxayridoshlar oilalari

Darslar 49–50 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
50

Gulxayridoshlar oilasi

Darslik: 119–120-betlar
MaqsadGulxayridoshlar oilasining belgilarini, g‘o‘za turlarini va vakillarini (tugmachagul, gulxayri, baobab) aytish.
Yangi so‘zlar
gulxayridoshlar (Malvaceae) · mallow family (Malvaceae)g‘o‘za · cotton plant (Gossypium)ko‘sak · boll (capsule)changchi iplari birikkan · stamen filaments fused into a tube
Tushuntirish

Gulxayridoshlarga 70 ga yaqin turkumga mansub 900 ga yaqin tur (asosan o‘tlar, qisman buta va daraxt) kiradi; ular asosan tropik, qisman mo‘tadil mintaqalarda tarqalgan. Barglari oddiy, yonbargli, uzun bandli, panjasimon tomirli, ko‘pincha panjasimon bo‘lakli. Gullari to‘g‘ri, ikki jinsli; gulkosacha 5 ta gulkosachabargning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan, ko‘pchiligida u ikki qavatli (tashqi qavat — gulbargcha); gultojbargi 5 ta, erkin; changchilari ko‘p, iplari qo‘shilib urug‘chini o‘rab turadi; mevasi ko‘sak yoki mevachalarga bo‘linadigan yig‘ma meva. Yerbag‘ir tugmachagul — 10–40 sm li bir yillik begona o‘t, sug‘oriladigan yerlarda uchraydi; quritilgan bargi xalq tabobatida ishlatiladi. Dorivor gulxayri (Althaea officinalis) — 70–150 sm li ko‘p yillik o‘t; ildizi damlamasi yo‘talga qarshi ishlatiladi. G‘o‘za — bir yillik madaniy o‘simlik; O‘zbekistonda asosan Meksika g‘o‘zasi (Gossypium hirsutum, vatani Markaziy Amerika) ekiladi; jaydari g‘o‘za (G. herbaceum, Afrika) va Misr g‘o‘zasi (G. barbadense, Janubiy Amerika) ham bor. Kanop (Hibiscus cannabinus) tolali o‘simlik; baobab (Adansonia) Afrika savannasi daraxti.

Tugmachagul: biryillik begonao‘tDorivorgulxayri: ko‘pyillik dorivoro‘tG‘o‘za: biryillik madaniyekinKanop: tolalio‘simlikBaobab: AfrikasavannasidaraxtiGulxayridoshlarvakillari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oshxonada bamiya po‘stining ichi yelimsimon bo‘ladi. Bu gulxayridoshlarga xos shilimshiq modda, u suv saqlaydi. Shu oilaga o‘simlikka qizil ichimlik beruvchi gibiskus ham kiradi.

Kim ishlatadi

Oshpaz bamiya va gibiskusdan taom va ichimlik tayyorlaydi, dehqon gulxayridosh ekinlarni ekadi, shifokor dorivor gulxayri haqida ma’lumot beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Gibiskus yoki gulxayri gulini yoki uning rasmini ko‘ring. Gulning o‘rtasidan nima chiqib turibdi?

Namunalar
G‘o‘za guli: yakka, yirik; ostki gulkosachabarglari 3 ta, kosachabarglari 5 ta, gultojbarglari och sariq; ko‘sagi 4–5 chanoqli; chigitni uzun tola o‘rab turadi.
Tugmachagul va gulxayri: ikkalasi ham gulxayridosh; tugmachagul — bir yillik begona o‘t, gulxayri — ko‘p yillik dorivor o‘t.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: g‘o‘za ko‘sagi va tolasini (yoki paxta bo‘lagini) ko‘rib, tola va chigitni ajrating; gulxayridosh gulida birlashgan changchi iplarini lupa bilan toping (kattalar kesib bergan gul). Xavfsizlik: dalada pestitsid ishlatilgan bo‘lishi mumkin — dala o‘simligini kattalar ruxsatisiz terma; chigitni yemang; chang allergiyasida niqob; qo‘lni yuving.

Mashq
1
Gulxayridoshlar changchilari qanday?
2
O‘zbekistonda qaysi g‘o‘za turi asosiy ekiladi va vatani qayer?
3
G‘o‘za ko‘sagi 4 chanoqli, har chanoqda 8 ta chigit bo‘lsa, jami nechta chigit? (4 × 8)
4
Nima uchun g‘o‘za asosiy texnik ekin hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski g‘ishtdan doira gulzorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →