ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Almashtirishlar va bobni takrorlash

Darslar 18–19 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
19

Bobni takrorlashga doir amaliy mashqlar (koordinatalar va vektorlar)

Darslik, 1-qism: 142–145-betlar
MaqsadKoordinatalar, vektorlar va almashtirishlar bo‘yicha bobni takrorlash: formulalarni qo‘llab test va hisoblash masalalarini yechish.
Yangi so‘zlar
masofa formulasi · distance formulakollinearlik sharti · condition of collinearityperpendikularlik sharti · condition of perpendicularitysimmetrik nuqta · symmetric point
Tushuntirish

Bobning asosiy formulalari: AB = √((x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)² + (z₂ − z₁)²); kesma o‘rtasi — koordinatalar yarim yig‘indisi; AB vektor = (x₂ − x₁; y₂ − y₁; z₂ − z₁); |a| = √(a₁² + a₂² + a₃²); a · b = a₁b₁ + a₂b₂ + a₃b₃ = |a||b| cos φ; a ⊥ b ⇔ a · b = 0; a ∥ b ⇔ koordinatalar proporsional; sfera: (x − a)² + (y − b)² + (z − c)² = R². Uchta nuqta bir to‘g‘ri chiziqda yotishini AB va AC vektorlarning kollinearligi bilan, to‘rtburchak parallelogramm ekanini AB = DC bilan yoki diagonallar o‘rtalarining ustma-ust tushishi bilan isbotlash mumkin. Test savollarida avval qaysi formula kerakligini aniqlang, so‘ng javob variantlarini taxmin bilan emas, hisob bilan tekshiring; masalan, perpendikularlikda skalar ko‘paytmani nolga tenglashtiring. Simmetriyalarda qaysi koordinata ishorasi o‘zgarishini jadval bo‘yicha eslang: tekislikka nisbatan — bitta, o‘qqa nisbatan — ikkita, nuqtaga nisbatan — uchta.

KattalikFormula
masofa√(Δx² + Δy² + Δz²)
o‘rta nuqtayarim yig‘indilar
perpendikulyarlika · b = 0
parallellikkoordinatalar proporsional
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Geodezist uchta belgi bir to‘g‘ri chiziqda yotadimi, tekshiradi (metrda): A(0, 0, 0), B(2, 1, 2), C(6, 3, 7). AB = (2, 1, 2), 3·AB = (6, 3, 6), AC esa (6, 3, 7): koordinatalar proporsional emas, demak, belgilar bir chiziqda emas. Ko‘z bilan bu farqni sezmaslik mumkin, hisob esa topadi.

Kim ishlatadi

Geodezistlar va qurilish nazoratchilari ustun va belgilarni tekis chiziqda joylashini tekshiradi, dasturchilar to‘qnashuvlarni koordinatalar bilan aniqlaydi, test tuzuvchilar javoblarni hisob bilan tasdiqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Stol ustiga uchta kichik narsani (masalan, qalam yoki o‘chirg‘ich) «bir chiziqda» turgandek qilib qo‘ying. Birinchisidan oxirgisigacha ip yoki chizg‘ich tuting va o‘rtadagisi unga tegishini tekshiring. Ko‘z «chiziq» dedi, tekshiruv esa hal qiladi.

Namunalar
A(1; 1; 1), B(3; 2; 0), C(5; 3; −1) bir to‘g‘ri chiziqda: AB = (2; 1; −1), AC = (4; 2; −2) = 2AB, vektorlar kollinear. ABCD parallelogramm, A(0; 1; 2), B(3; 1; 0), C(5; 4; 1): D = A + BC = A + (C − B) = (0 + 2; 1 + 3; 2 + 1) = (2; 4; 3). Tekshiruv: AC va BD o‘rtalari: (2,5; 2,5; 1,5) — ikkalasida bir xil.
a(2; 0; 0) va b(1; 1; 0): cos φ = 2/(2 · √2) = 1/√2, φ = 45°. Sfera markazi (0; 0; 0), radiusi 3; (1; 2; 2) nuqta sferada yotadi: 1 + 4 + 4 = 9. Test: «z₂ − z₁ nimani bildiradi?» — AB vektor koordinatalaridan birini (applikatani).
Sinfda faoliyat

«Test-musobaqa»: sinf ikki jamoaga bo‘linadi. Har bir jamoa boshqasiga 5 ta test savol (4 variantli) tuzadi; savollar bobning turli mavzularidan bo‘lishi va javoblari tekshirilgan bo‘lishi shart. Jamoalar savollarga javob beradi va har bir xatoni tushuntiradi.

Mashq
1
A(1; 0; 0), B(0; 2; 0), C(0; 0; 2) uchburchak qanday turdagi? Tomonlarni toping.
2
ABCD parallelogrammda A(1; 0; 2), B(2; 3; 1), C(4; 5; 0) bo‘lsa, D ni toping.
3
a(1; 0; 1) va b(0; 1; 1) vektorlar orasidagi burchakni toping.
4
Uch nuqta bir to‘g‘ri chiziqda yotishini vektorlar bilan qanday isbotlash mumkin? A(2; 0; 1), B(3; 2; 2), C(5; 6; 4) uchun ko‘rsating.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning birinchi daromadiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →