ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Ko‘rsatkichli tengsizliklar va logarifm

Darslar 35–36 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
36

Logarifm haqida tushuncha. Logarifmik funksiya. Eng sodda logarifmik tenglama va tengsizliklar

Darslik, 2-qism: 56–61-betlar
MaqsadLogarifm ta’rifi va xossalarini, logarifmik funksiyani, eng sodda logarifmik tenglama va tengsizliklarni yechishni bilish.
Yangi so‘zlar
logarifm · logarithmlogarifmik funksiya · logarithmic functionaniqlanish sohasi · domaino‘nli logarifm · common logarithm
Tushuntirish

b > 0 sonning a asosga ko‘ra logarifmi (a > 0, a ≠ 1) — a ni b hosil bo‘lishi uchun ko‘tarish kerak bo‘lgan daraja ko‘rsatkichi: log_a b = c ⇔ aᶜ = b. Masalan, log₂ 8 = 3, log₃(1/9) = −2. Asosiy xossalar: a^(log_a b) = b; log_a 1 = 0; log_a a = 1; log_a(xy) = log_a x + log_a y; log_a(x/y) = log_a x − log_a y; log_a xⁿ = n log_a x (x, y > 0). lg x — asosi 10 bo‘lgan, ln x — asosi e ≈ 2,718 bo‘lgan logarifm. y = log_a x funksiyaning aniqlanish sohasi (0; +∞), qiymatlar sohasi (−∞; +∞), noli x = 1; a > 1 da o‘suvchi, 0 < a < 1 da kamayuvchi. Eng sodda tenglama log_a x = b ning yechimi x = aᵇ; log_a f = log_a g da f = g, ammo f > 0 va g > 0 shartini tekshiramiz. Tengsizlikda a > 1 bo‘lsa belgi saqlanadi, 0 < a < 1 bo‘lsa teskari bo‘ladi, bunda har doim logarifm ostidagi ifoda musbat bo‘lishi shart.

xy12345678−3−2−112340y = log₂ xy = log₁/₂ x1
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tovush balandligi detsibelda o‘lchanadi: L = 10·lg(I/I₀). Pichirlash taxminan 30 dB, suhbat taxminan 60 dB: farq 30 dB, ya’ni intensivlik 10³ = 1000 marta katta. Logarifm juda katta nisbatlarni kichik sonlarga aylantiradi.

Kim ishlatadi

Akustiklar va ovoz muhandislari shovqin darajasini o‘lchaydi, mehnat xavfsizligi inspektorlari ruxsat etilgan ovoz chegarasini tekshiradi, kimyogarlar muhitning kislotaligini pH logarifmik shkalasida ifodalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Gazeta yoki darslikdan beshta katta son tanlang (masalan, aholi soni, masofa). Har birida nechta raqam borligini sanang: lg ning butun qismi raqamlar sonidan 1 ta kam. Buni 10 000 va 4500 sonlarida tekshiring.

Namunalar
log₅(x − 1) = 2. Ta’rifga ko‘ra x − 1 = 5² = 25, x = 26; tekshiruv: 26 − 1 = 25 > 0. Javob: x = 26.
−101234567
log_(1/2)(x − 1) > −2. −2 = log_(1/2) 4, asos 1/2 < 1, belgi teskari: 0 < x − 1 < 4, ya’ni 1 < x < 5. Javob: (1; 5).
Sinfda faoliyat

Daftarga 2ˣ = 1, 2, 4, 8, 16, 32 jadvalini yozing va undan log₂ 1, log₂ 2, …, log₂ 32 qiymatlarini o‘qing; jadvalni teskari yo‘nalishda o‘qish logarifm ekanini izohlang.

Mashq
1
log_a b ning ta’rifini ayting.
2
log₂ 32 ni hisoblang.
3
log₃ 54 − log₃ 2 ni hisoblang.
4
Nima uchun log_a b da b > 0 va a > 0, a ≠ 1 bo‘lishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHar kuni ikki baravar oshadigan ish haqiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →