ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 9-hafta

Bakteriya va Yer massasi

🎯 Missiya: Bitta bakteriya ikki kunda Yer massasidan oshib ketadimi?

Dushanba

JasurYangi post, bu safar raqamlar bilan: «Bitta bakteriya har 20 daqiqada ikkiga bo‘linsa, ikki kunda Yer massasidan og‘irroq bo‘lib qoladi!» 🦠
ZarinaBiologiya darsi: jinssiz ko‘payishda bitta ota-ona ishtirok etadi, jinsiy hujayralar kerak emas, u mitozga asoslangan, nasl esa ota-onaning genetik nusxasi — .
AnvarBakteriyalarda bu ikkilanib bo‘linish: aylana DNK nusxalanadi va hujayra ikkiga bo‘linadi. O‘simliklarda — tugunak, ildizpoya, qalamcha.
MalikaJinsiy ko‘payishda ikki ota-onaning gametalari qo‘shilib zigota hosil bo‘ladi va nasl genotipi ota-onanikidan farq qiladi — bu kombinativ o‘zgaruvchanlik manbai.
Bizga ikkilanib bo‘linish kerak: har 20 daqiqada son ikki baravar. Postni hisob bilan tekshiramiz. Bakteriya o‘stirmaymiz, faqat hisoblaymiz.
Biologiya

Qulf 1: Bakteriya va ko‘payish

Topshiriq: Jinssiz ko‘payishda nasl qanday bo‘ladi?

Anvarn marta bo‘linishdan keyin hujayralar soni 2ⁿ. Tenglama ko‘rsatkichda noma’lum — . Asos bir xil bo‘lsa: a^f(x) = a^g(x) ⇔ f(x) = g(x).
ZarinaMisol: 2^(x + 1) = 32 = 2⁵, demak, x + 1 = 5, x = 4. Yana: 9ˣ = 27 ⇒ 3^(2x) = 3³ ⇒ x = 1,5.
MalikaO‘rniga qo‘yish: 4ˣ − 6 · 2ˣ + 8 = 0. t = 2ˣ (t > 0): t² − 6t + 8 = 0, t = 2 yoki t = 4, ya’ni x = 1 yoki x = 2. t ≤ 0 bo‘lsa, ildiz tashlanadi, chunki aˣ doim musbat.
JasurPostga qaytamiz: 12 soatda 36 bo‘linish, 2³⁶ ≈ 6,9 · 10¹⁰ hujayra. Bir bakteriya massasi ≈ 10⁻¹² g deb faraz qilamiz: 6,9 · 10¹⁰ · 10⁻¹² ≈ 0,07 g. Yerdan juda uzoq!
Yer massasi taxminan 6 · 10²⁴ kg = 6 · 10²⁷ g. Ikki kunga yetadimi? Keyingi bosqich — hisob.
Matematika

Qulf 2: Ko‘rsatkichli tenglama

Topshiriq: 2^(x + 1) = 32 tenglamani yeching.

🔑 Kalit: n bo‘linishdan keyin 2ⁿ hujayra: 12 soatda (36 bo‘linish) taxminan 0,07 g — Yer massasidan juda uzoq.

Seshanba

AnvarKerak bo‘lgan hujayralar soni: 6 · 10²⁷ g : 10⁻¹² g = 6 · 10³⁹. Tenglama 2ⁿ = 6 · 10³⁹. Aniq formula bilan yechish qiyin — taqribiy usul.
Zarinaf(n) = 2ⁿ − 6 · 10³⁹. f(132) < 0, f(133) > 0: qarama-qarshi ishorali — ildiz da. Bisektsiya: oraliqni teng ikkiga bo‘lamiz.
JasurExcelda: A ustun — n, B2 = 2^A2, massa: =B2*10^-12. «Goal Seek» ham 132,1 ga yaqin qiymat topdi. 2¹³² ≈ 5,4 · 10³⁹ (Yerning 91 % i), 2¹³³ ≈ 1,09 · 10⁴⁰ (undan oshadi).
MalikaDemak, 133 bo‘linish. 133 · 20 = 2660 daqiqa ≈ 44,3 soat ≈ 1,85 sutka — «ikki kun» ichida!
Jadval yana: 24 soatda 72 bo‘linish: 2⁷² ≈ 4,7 · 10²¹ hujayra ≈ 4,7 mln kg. Oxirgi soatlarda o‘sish portlovchi. Grafikka sarlavha va o‘q nomlarini qo‘yamiz.
MatematikaInformatika

Qulf 3: Taqribiy yechim va jadval

Topshiriq: f(132) < 0 va f(133) > 0. Ildiz qayerda?

🔑 Kalit: Hisob: 2¹³³ ≈ 1,09 · 10⁴⁰ hujayra Yer massasidan (≈ 6 · 10³⁹ hujayra ekvivalenti) oshadi: 133 · 20 daqiqa ≈ 44,3 soat — «ikki kun» ichida.

ZarinaOna tili darsi: uslubiyatda sinonimlar uslubi, ta’sirchanligi va ma’no darajasi bilan farqlanadi: «zo‘r» — so‘zlashuv, «benazir» — kitobiy.
AnvarShakldosh so‘zlar (omonim): «yosh» — yosh bola va ko‘z yoshi; «o‘t» — olov va o‘tlar. Paronim: «asr» — yuz yil, «asir» — qul; «ahd» — va’da, «ahl» — odamlar. Aralashtirsak, uslubiy xato.
MalikaPostda ham shunday: «Yerdan og‘irroq». Fizikada og‘irlik — kuch, massa esa kilogrammda. To‘g‘ri so‘z — «massasi katta».
JasurRus tili darsi: kelishik ma’nolari. Родительный: «нет билета», «масса Земли», «для школы». Творительный: «писать ручкой». Предложный: «в Самарканде».
Hukmda so‘zni aniq tanlaymiz: «og‘irlik» emas, «massa».
Ona tiliRus tili

Qulf 4: «Og‘irlik» va boshqa so‘zlar

Topshiriq: «Нет билета» — qaysi kelishik?

Chorshanba

AzizLiftda pastga tushayotganda ichim «yengil» bo‘ladi. Haqiqatan yengillashamanmi?
AnvarFizika darsi: jismning og‘irligi — u tayanchga ta’sir qiladigan kuch; P = N. Tinch yoki tekis harakatda P = mg. Lift pastga a bilan tezlansa, P = m(g − a); yuqoriga bo‘lsa, P = m(g + a).
ZarinaMaktab liftida qorovul bilan tarozi sinadik (m = 60 kg, a ≈ 0,5 m/s²): tinchlikda 60,0; yuqoriga boshlanganda 63,0; pastga boshlanganda 57,0 kg. Hisob: 60 · (1 ± 0,5 : 9,8) = 63,1 va 56,9.
Malikaa = g bo‘lsa, P = 0 — vaznsizlik: erkin tushayotgan jism va orbitadagi yo‘ldosh tayanchga bosmaydi. Massa esa o‘zgarmaydi: 60 kg.
Mana ikkinchi kalit: og‘irlik va massa — turli narsa. Postdagi «og‘irroq» — aslida «massasi katta».
Fizika

Qulf 5: Liftdagi tarozi

Topshiriq: Lift pastga tezlansa, m = 60 kg, a = 0,5 m/s², g = 9,8 m/s². Og‘irlik qanday o‘zgaradi?

🔑 Kalit: Og‘irlik kuch (P = m(g ± a)), massa esa o‘zgarmaydi: «Yerdan og‘irroq» noto‘g‘ri so‘z, «massasi katta» to‘g‘ri.

ZarinaIngliz tili darsi: ishonchni ko‘rsatish uchun modal fe’llar. Juda ishonsak: must. She works every night, so she must be very determined.
AnvarRost bo‘lishi mumkin emasiga ishonsak: can’t. He can’t be lazy; he finished three projects. Mumkin, lekin aniq emas: might / may / could. They might be late. O‘tgan zamonda: must have + V3: He must have studied hard.
MalikaPostga: The calculation must be right, but the conclusion might be misleading. Bakteriyalar hamma vaqt 20 daqiqada bo‘linmaydi.
JasurXarakter sifatlari: ambitious, determined, generous, modest, reliable, stubborn, curious, creative. Fakt-chekchi uchun: curious va reliable!
Ilmiy gapda ham «ehtimol» va «aniq» so‘zlarini aralashtirmaymiz.
Ingliz tili

Qulf 6: Qanchalik ishonchlimiz?

Topshiriq: He finished three projects, so he ___ be lazy.

ZarinaGeografiya darsi: jamiyat — tabiatning bir qismi. Geografik muhit — jamiyat o‘zaro ta’sirlashadigan tabiat qismi; texnogen muhit — odamlar yaratgan buyumlar.
AnvarBosqichlar: ibtidoiy jamoa davri — odamlar terim-ovchilik qilgan, tabiatni deyarli o‘zgartirmagan; dehqonchilik inqilobi (taxminan 10–12 ming yil oldin) — ekin, chorva, o‘troq hayot, birinchi shaharlar.
MalikaXVIII asrdan sanoat inqilobi — tabiat boyliklaridan keng foydalanish, mintaqaviy ekologik muammolar. XX asr ikkinchi yarmidan — ilmiy-texnik inqilob davri.
JasurMuhimi: har qanday o‘sish tabiiy cheklovlarga uriladi: oziq, joy, chiqindi. Bakteriya ham kuch bilan ko‘payishda oziqni tugatadi.
Demak, «2 kun»dagi hisob faqat cheksiz oziq bo‘lsa to‘g‘ri. Real hayotda bu bo‘lmaydi.
Geografiya (Amaliy geografiya)

Qulf 7: Jamiyat va tabiat

Topshiriq: Dehqonchilik inqilobi taxminan qachon boshlangan?

🔑 Kalit: Real hayotda o‘sish oziq, joy va chiqindi bilan cheklanadi: «ikki kunda Yer massasi» hisobi faqat cheksiz oziq bo‘lsa o‘rinli.

Payshanba

AnvarKimyo darsi: sikloalkanlar suvda erimaydi. Siklopropan va siklobutan — gaz, siklopentan va sikloheksan — suyuqlik, yuqorilari qattiq.
ZarinaKichik halqalar (3 va 4 a’zoli) taranglashgan va beqaror: katalizator bilan H₂ biriktiradi: C₃H₆ + H₂ → C₃H₈ (Ni, yengil qizdirish). Sikloheksan esa alkanlar kabi o‘rin olish reaksiyasiga kirishadi: C₆H₁₂ + Cl₂ → C₆H₁₁Cl + HCl.
MalikaYonganda CO₂ va suv teng miqdorda: CₙH₂ₙ + 1,5n O₂ → nCO₂ + nH₂O. Siklopentan uchun: C₅H₁₀ + 7,5O₂ → 5CO₂ + 5H₂O.
JasurZelinskiy sikloheksanni platina ustida benzolga aylantirgan: C₆H₁₂ → C₆H₆ + 3H₂. Bularning hammasini faqat o‘qituvchi laboratoriyada ko‘rsatadi.
Tarang halqa oson ochiladi — «sharoit» natijani o‘zgartiradi. Postdagi 20 daqiqa ham shunday: sharoitga bog‘liq.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 8: Halqaning mustahkamligi

Topshiriq: C₅H₁₀ yonganda nechta O₂ (mol) kerak? (CₙH₂ₙ + 1,5n O₂)

AnvarJahon tarixi: SSSR 1930-yillar. 1928-yildan besh yillik rejalar bilan davlat sanoatlashtirishi boshlandi: og‘ir sanoat, yangi zavod va shaharlar. 1930-yillar o‘rtasiga kelib mamlakat sanoat ishlab chiqarishi bo‘yicha dunyoning yetakchilari qatoriga kirdi.
Zarina1929-yildan qishloq xo‘jaligida jamoalashtirish o‘tkazildi. Darslikda bu davrning og‘ir oqibatlari, jumladan 1932–1933 yillardagi ocharchilik ham bayon qilingan.
Malika1937–1938 yillar darslikda qatag‘on yillari sifatida beriladi; O‘zbekistonda ham ziyolilar va amaldorlar qatag‘on qilingan. Shu davrda savodsizlik kamaygan va boshlang‘ich ta’lim majburiy bo‘lgan.
JasurTarixiy raqamlar ko‘pincha yaxlit baho bo‘lib, manbalarga qarab farq qiladi. Aniq raqam bo‘lmasa, aniqlik da’vo qilmaymiz.
Bu bizning postga ham tegishli: «ikki kun» — taxminiy. Faqat sanalar va yaxlit baholar bilan ishlaymiz, baho bermaymiz.
Jahon tarixi

Qulf 9: Raqam va manba

Topshiriq: Tarixiy raqam manbalarda yaxlit baho sifatida berilgan. Uni qanday yozamiz?

Juma

ZarinaAdabiyot darsi: darslik Atoyini nozik xayol va kutilmagan mubolag‘ali obrazlar ustasi deydi. Sevgilini «shoh», o‘zini «qul» qilib, vafo va tengsizlikni ifodalaydi.
AnvarSan’atlar: tashxis — jonsiz narsaga inson xususiyatini berish; ishtiqoq — bir ildizli so‘zlar; tazod — zid ma’nolar; tanosib — mutanosib so‘zlar zanjiri.
MalikaAlisher Navoiy (1441–1501) Temuriylar davrida yashagan; Samarqandda Ulug‘bek rasadxonasi 1018 yulduz o‘rnini o‘rgangan, Hirot Husayn Boyqaro davrida gullagan.
JasurNavoiy ikki tilda — turkiy va forsiy — yozgan, taxalluslari Navoiy va Foniy. «Majolis un-nafois» 459 ijodkor haqida ma’lumot beradi. «Muhokamat ul-lug‘atayn» (1498) turkiy tilning boyligi haqida.
She’rda «Yerdan og‘ir» deyish mubolag‘a bo‘lishi mumkin, ilmiy postda esa raqam talab qilinadi. Janr bizni belgilaydi.
Adabiyot

Qulf 10: G‘azaldagi obrazlar

Topshiriq: Jonsiz narsaga inson xususiyatini berish san’ati qanday ataladi?

Sinf rahbariDushanbadan kuzgi ta’til boshlanadi. Klub ta’tildan keyin yana yig‘iladi. Bu hafta hisobotni e’lon qilamiz.
AnvarKalitlarni yig‘amiz. 🔑1: n bo‘linishdan keyin 2ⁿ hujayra: 12 soatda ≈ 0,07 g. 🔑2: 133 bo‘linish ≈ 44,3 soat — «ikki kun» ichida Yer massasidan oshadi. 🔑3: og‘irlik kuch, massa boshqa. 🔑4: real hayotda oziq cheklangan.
ZarinaArifmetika to‘g‘ri, shuning uchun NOTO‘G‘RI demaymiz. Lekin post buni haqiqat kabi aytyapti, cheklovlarni yashirib.
MalikaShuning uchun — ADASHTIRADI: hisob to‘g‘ri (2-kalit), lekin shartlar (cheksiz oziq, 20 daqiqa, 10⁻¹² g) real emas (4-kalit).
Kelishdik: ADASHTIRADI. Hal qiluvchi kalitlar — 2 va 4. Xotirjam dam oling, qo‘llaringizni yuving, bakteriya o‘stirmaymiz! 🙂
MatematikaBiologiya

Qulf 11: Hukm: adashtiradi

Topshiriq: Hukmni qaysi ikki kalit hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 11 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)Rus tili

0 / 14 yulduz

Jamoa hisoboti

Bakteriya ikki kunda Yer massasidan oshadimi? Hukm: ADASHTIRADI

Da’vo: «Har 20 daqiqada ikkiga bo‘linadigan bitta bakteriya ikki kunda Yer massasidan oshadi». Hukm: ADASHTIRADI. Dalillar: 1) hisob to‘g‘ri: 133 bo‘linish ≈ 44,3 soat (2¹³³ · 10⁻¹² g ≈ 1 · 10²⁸ g, Yerniki ≈ 6 · 10²⁷ g); 12 soatda esa atigi ≈ 0,07 g; 2) «og‘irlik» emas, «massa» deyish kerak; 3) real hayotda oziq, joy va chiqindi o‘sishni to‘xtatadi, ko‘p bakteriyalar esa sekinroq bo‘linadi. O‘quvchilar nima qilishi mumkin: hisob to‘g‘ri bo‘lsa ham, farazlarni so‘rasin.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. n bo‘linishdan keyin 2ⁿ hujayra: 12 soatda (36 bo‘linish) taxminan 0,07 g — Yer massasidan juda uzoq.
  2. Hisob: 2¹³³ ≈ 1,09 · 10⁴⁰ hujayra Yer massasidan (≈ 6 · 10³⁹ hujayra ekvivalenti) oshadi: 133 · 20 daqiqa ≈ 44,3 soat — «ikki kun» ichida.
  3. Og‘irlik kuch (P = m(g ± a)), massa esa o‘zgarmaydi: «Yerdan og‘irroq» noto‘g‘ri so‘z, «massasi katta» to‘g‘ri.
  4. Real hayotda o‘sish oziq, joy va chiqindi bilan cheklanadi: «ikki kunda Yer massasi» hisobi faqat cheksiz oziq bo‘lsa o‘rinli.

Yulduzli savollar

  1. Qaysi tenglama 4ˣ − 6 · 2ˣ + 8 = 0 ni t = 2ˣ almashtirishga keltiradi?

  2. Vaznsizlikda (a = g, pastga) og‘irlik qancha?

  3. O‘ylab ko‘r: agar post «cheksiz oziq bo‘lsa» deb boshlangan bo‘lsa, hukm qanday bo‘lardi?

Hikoyadagi darslar