ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 32-hafta

Vakuumda tok bormi? Bobo radiosi

🎯 Missiya: «Vakuumda elektr toki bo‘lmaydi, eski radio lampalari bezak» — bu da’vo to‘g‘rimi?

Dushanba

JasurPostda: «Vakuumda elektr toki bo‘lmaydi, shuning uchun eski radio lampalari shunchaki bezak». Ming marta ulashilgan 📻
BoboMening eski radiomdagi lampalarning ichi havosiz. Lekin radio bir daqiqa isiganidan keyin ovoz beradi. Ichiga qo‘l tiqmanglar: u yerda yuqori kuchlanish bor!
Anvarda molekulalar to‘qnashmaydigan darajada siyrak, zaryad tashuvchi yo‘q: elektrodlarga kuchlanish bersak ham tok yo‘q.
ZarinaTashuvchi hosil qilish uchun katod qizdiriladi: qizigan metalldan elektronlar chiqadi — . Musbat anod ularni tortadi; vakuumda tok — elektronlarning tartibli harakati.
Anod manfiy, katod musbat bo‘lsa tok yo‘q: vakuum diodi bir yo‘nalishda o‘tkazadi. Post faqat sovuq katod uchun to‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Tekshiramiz.
Fizika

Qulf 1: Bobo radiosi va vakuum

Topshiriq: Vakuumda tok hosil bo‘lishi uchun nima qilinadi?

🔑 Kalit: Sovuq elektrodlarda vakuumda tok yo‘q; qizdirilgan katoddan chiqqan elektronlar anodga yetsa, tok bor.

AnvarBobo radiosi uchun 130 sm li antenna tayoqchasi oldik. Uni 30 × 40 × 120 sm li qutiga solib bo‘ladimi?
ZarinaIkki chiziq orasidagi burchak 90° bo‘lsa, ular perpendikular. Chiziq tekislikka perpendikular, agar u tekislikdagi ikkita kesishuvchi chiziqqa perpendikular bo‘lsa — bu .
JasurXossa: bir tekislikka perpendikular ikki chiziq o‘zaro parallel. Fazoning har bir nuqtasidan berilgan tekislikka faqat bitta perpendikular chiziq o‘tadi.
Malika diagonali: d² = a² + b² + c² — Pifagor teoremasining umumlashmasi.
Anvard² = 30² + 40² + 120² = 900 + 1600 + 14 400 = 16 900, d = 130 sm. Tayoq diagonal bo‘ylab nazariy jihatdan zo‘rg‘a sig‘adi.
Matematika

Qulf 2: Tayoq qutiga sig‘adimi?

Topshiriq: a = 30, b = 40, c = 120 sm. Diagonal d necha sm?

Seshanba

Anvar ko‘rinmas obyekt: Interval — ikki hodisa orasidagi vaqt (millisekund), Enabled — ishlaydimi. 1 s = 1000 ms, sekundiga 20 marta ishlashi uchun Interval = 1000 / 20 = 50.
ZarinaSoat: Label1.Caption := TimeToStr(Now). Teskari sanash uchun global o‘zgaruvchi kerak, chunki qiymat OnTimer dan OnTimer gacha saqlanishi kerak.
JasurRadio isish vaqtini o‘lchasak, bilib qo‘yamiz: taymer intervali aniq emas, Windows ozgina kechiktirishi mumkin. Aniq vaqt kerak bo‘lsa, Now ishlatamiz.
MalikaAmaliy mashq: ichma-ich kvadratlar. Image 200×200, markaz (100, 100), Brush — bsClear: for i := 1 to 8 do Rectangle(100 − 12·i, 100 − 12·i, 100 + 12·i, 100 + 12·i). Tomon 24·i, eng kattasi 192 piksel.
Kvadratlar rangi: RGB(50·i, 0, 255 − 50·i); i = 3 da RGB(150, 0, 105). Chizishdan oldin muhim sonlarni hisoblab yozamiz, keyin rasm bilan solishtiramiz.
Informatika

Qulf 3: Taymer va ichma-ich kvadratlar

Topshiriq: Taymer sekundiga 20 marta ishlashi uchun Interval qancha?

AzizSinfdoshim: «Yer 4,5 million yoshda». To‘g‘rimi? 🌍
ZarinaYer yoshi taxminan 4,54 milliard yil: million emas, milliard — 1000 marta farq. Tog‘ jinslari yoshi radioaktiv elementlarning yemirilishidan topiladi.
AnvarArxeyda (≈4,0–2,5 mlrd yil avval) atmosferada kislorod bo‘lmagan; eng qadimgi izlar — bakteriyalar va stromatolitlar (≈3,5 mlrd yil), fotosintez qiluvchi sianobakteriyalar.
JasurFotosintez kislorod chiqardi; u ≈2,4 mlrd yil avval atmosferada to‘plana boshladi. Proterozoyda (≈2,5 mlrd – 539 mln yil) ≈2 mlrd yil avval yadroli hujayralar paydo bo‘lgan.
MalikaHayot kelib chiqishi haqidagi fan farazi: oddiy organik moddalar sintezi → polimerlar → koatservatlar → protobiontlar → birinchi hujayralar. 1953-yildagi tajribada gazlar aralashmasidan elektr uchqunida aminokislotalar olingan.
Bobomiz ≈70 yoshda: 4,54 mlrd / 70 ≈ 65 million bobo umri. Katta vaqtni his qilish uchun mutanosiblik kerak.
Biologiya

Qulf 4: Yer yoshi va bobo yoshi

Topshiriq: Yer yoshi taxminan qancha?

Chorshanba

AzizMaktabda aytishdi: «Aminlar kislota, chunki ularda N–H bor». To‘g‘rimi?
Zarina — ammiak NH₃ vodorodlari radikalga almashgan birikmalar: birlamchi CH₃NH₂, ikkilamchi (CH₃)₂NH, uchlamchi (CH₃)₃N; aromatik — anilin C₆H₅NH₂.
AnvarAzotning yolg‘iz elektron juftligi bor, shuning uchun aminlar — asoslar: CH₃NH₂ + H₂O ⇌ CH₃NH₃⁺ + OH⁻. Lakmus ko‘k bo‘ladi (faqat o‘qituvchi bilan sinaymiz).
JasurAlifatik aminlar ammiakdan kuchli asos, anilin kuchsizroq: azot juftligi benzol halqasi tomon tortiladi. Kislota bilan tuz: CH₃NH₂ + HCl → CH₃NH₃Cl.
MalikaOlinishi: o‘tgan haftadagi nitrobirikmalarni qaytarish: C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O. Da’vo noto‘g‘ri: aminlar asos.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 5: Aminlar — kislotami?

Topshiriq: (CH₃)₂NH qaysi amin?

AzizBuvi, bir tanishimiz qonunsiz ishdan bo‘shatilgan. Sinfdosh: «Faqat uzr oladi, xolos». Rostmi?
BuviQonun buni boshqacha aytadi, bolam. Anvar, darsingizda nima deyilgan edi?
Anvar — xodim va ish beruvchi o‘rtasida ish sharoiti, ish haqi, ishdan bo‘shatish yoki intizomiy jazo bo‘yicha kelishmovchilik. Yakka yoki jamoaviy bo‘ladi. Avval muzokara bilan hal qilishga urinishadi.
ZarinaYakka nizoni ish joyidagi mehnat nizolari komissiyasi yoki sud ko‘radi. Qonunsiz ishdan bo‘shatilgan xodim ishga tiklanishi, majburiy hozir bo‘lmagan davr ish haqini olishi va zararini qoplatishi mumkin.
JasurSudga murojaat muddatlari qisqa, shuning uchun kechiktirmaslik kerak; xodim davlat boji to‘lashdan ozod. Jamoaviy nizolarda kelishtirish, mehnat arbitraji, qonun ruxsat bergan hollarda ish tashlash.
Da’vo noto‘g‘ri. Xodim huquqlarini kasaba uyushmasi va davlat mehnat inspeksiyasi ham himoya qiladi; real holatda kattalar va mutaxassisga murojaat qilamiz.
Davlat va huquq asoslari

Qulf 6: Ishdan bo‘shatilsa-chi?

Topshiriq: Qonunsiz ishdan bo‘shatilgan xodim nimaga erisha oladi?

Payshanba

AzizXarita loyihasi uchun O‘zbekiston haqida faktlar kerak. Eng baland va eng past nuqtalar qanday?
ZarinaEng baland nuqta — Hazrati Sulton cho‘qqisi, 4643 m; eng past — Mingbuloq cho‘kmasi, −12 m. Farq: 4643 + 12 = 4655 m. Hudud g‘arbdan sharqqa ≈1425 km, shimoldan janubga ≈930 km.
AnvarO‘zbekiston beshta davlat bilan chegaradosh; BMTga 1992-yil 2-martda qabul qilingan. Makro darajada joylashuv nisbatan noqulay: okeanga chiqish uchun kamida ikki davlatni kesib o‘tish kerak.
JasurJahon tarixi loyihasi: Lotin Amerikasida 1959-yil 1-yanvarda Kubada hokimiyat almashgan, 1962-yilda Karib inqirozi bo‘lgan. Chilida 1973-yildan 1990-yilgacha harbiy boshqaruv bo‘lgan: 17 yil.
Ko‘p oilalar uchun og‘ir davrlar bo‘lgan; biz faqat darslik sanalarini yozamiz, baho bermaymiz. Meksikada 1940–1960-yillarda tez o‘sish, 1980-yillarda qarz inqirozi («yo‘qotilgan o‘n yillik») bo‘lgan.
Geografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixi

Qulf 7: Xarita loyihasi

Topshiriq: Hazrati Sulton (4643 m) va Mingbuloq (−12 m) farqi?

BoboMen yoshligimda eshitgan gaplarni aytib bersam bo‘ladi, lekin xotira — faqat bitta manba. Darslikda «paxta ishi» haqida nima deyilgan?
Anvar — 1980-yillardagi tergov kampaniyasi. Darslik uni qisqacha bayon qiladi; biz tafsilotlarga kirmaymiz.
ZarinaTarixchilar usullar va ayblovlarning asosliligi haqida bahslashadi; bunday joyni biz «bahsli» deb belgilaymiz va tomon tanlamaymiz.
JasurXotira va darslikni solishtirganda yozib boramiz: kim aytdi, qachon va nimaga asoslanib.
Demak: darslik bir manba, xotira — ikkinchisi. Bahsli joyni «bahsli» deb yozamiz, hukm chiqarmaymiz.
O‘zbekiston tarixi

Qulf 8: Xotira va darslik

Topshiriq: Bahsli joyni hisobotga qanday yozamiz?

🔑 Kalit: Xotira ham, darslik ham manba; ularni solishtiramiz, bahsli joyni «bahsli» deb ko‘rsatamiz.

JasurBayram oldidan xabar: «Bobo-buvingizni hurmat qilsangiz, 1 soatda 10 ta chatga yuboring, bo‘lmasa omadsizlik!» «Mutaxassislar tasdiqlagan».
MalikaDin tarixi darsidan: — kompyuter tarmoqlari va internet hosil qilgan axborot muhiti. Internetda dinga oid foydali material ko‘p, shu bilan birga yolg‘on, «din» nomidan shaxsiy fikrlar, nafrat va firibgarlik ham tarqaladi.
ZarinaQoidalar: 1) manbani aniqlang; 2) ishonchli manbalar bilan solishtiring, diniy masalada malakali olimlar yoki rasmiy diniy muassasalardan so‘rang; 3) his-tuyg‘uga o‘ynaydigan sarlavhadan ehtiyot bo‘ling.
Anvar4) tekshirilmagan xabarni ulashmang, zanjirli xabarga javob bermang; 5) begonalarga shaxsiy ma’lumot bermang; 6) haqorat va tahdidni kattalarga xabar qiling. Klubimiz diniy savollarga hukm chiqarmaydi — bu mutaxassislar ishi.
Bu xabar hissiyotga bosim qiladi va manba keltirmaydi. Ulashmaymiz. Buvi-bobo bilan gaplashgan — eng yaxshi qadrlash.
Dunyo dinlari tarixi

Qulf 9: Zanjirli xabar

Topshiriq: Zanjirli xabarni olsak, nima qilamiz?

🔑 Kalit: Zanjirli xabar ulashishga bosim qiladi va manba keltirmaydi — bunday xabarni ulashmaymiz.

Juma

ZarinaInshoning tuzilishi: introduction, advantages, disadvantages, conclusion. Iboralar: One advantage of... is that...; On the other hand...; However, a major disadvantage is...; In conclusion...
AnvarAfzalliklar: fast access to information; communication at a distance, masalan, buvi bilan video qo‘ng‘iroq; convenience for study. Kamchiliklar: wasting time, eye strain, false information, privacy risks, dependence.
JasurPredloglar: depend on, spend time on, addicted to, waste time on, use for, communicate with, search for. Salomatlik uchun: take breaks from the screen and sleep enough.
MalikaGap turlari: simple — Grandpa tells stories. Compound — Grandpa tells stories, and we listen. Complex — Although he is tired, he tells stories.
Inshoda ikkala tomonni yozamiz: One advantage of the internet is that we can call grandma. However, false information spreads fast.
Ingliz tili

Qulf 10: Kompyuter: afzallik va kamchilik

Topshiriq: “Although he is tired, he tells stories.” Which type is this?

ZarinaAdabiyot: Jek Londonning «Hayotga muhabbat» hikoyasi — janrida. Darslikka ko‘ra, u 1876-yilda tug‘ilgan, 1916-yilda vafot etgan: 40 yil.
AnvarDarslik uni taxminan yigirmata roman va 150 dan ortiq hikoya yozgan deydi. Hikoyaning mazmunini aytmaymiz; unda mavzusi bor, xolos.
BuviBizning avlod ham sabr-bardoshni bobolardan o‘rganganmiz. Kitobni o‘zingiz o‘qing, bolalarim.
ZarinaRus tilidan: И. С. Тургенев, «Певцы». Yangi so‘zlar: «состязание» — musobaqa, «кульминация» — avj nuqta.
MalikaBizning misol: «Состязание команд началось в полдень». Hisobotimizning кульминация — hukm.
AdabiyotRus tili

Qulf 11: Sarguzasht va musobaqa

Topshiriq: Что такое «кульминация»?

Yakshanba

Malika9-may — Xotira va qadrlash kuni. Buvi-bobonikidamiz. Bobo radiosini ulaydi: lampalar isiydi, bir daqiqadan keyin ovoz chiqadi. Ichiga qo‘l tegizmaymiz!
AnvarHisob: U = 100 V dan o‘tgan elektron: eU = mv²/2, e = 1,6·10⁻¹⁹ C, m = 9,1·10⁻³¹ kg, v ≈ 5,9·10⁶ m/s.
ZarinaDiod xarakteristikasi chiziqli emas: kichik U da Iₐ ∝ U^(3/2). U ikki baravar oshsa, tok ≈ 2,8 marta oshadi; keyin to‘yinish toki: tok o‘smaydi.
JasurHukm: ADASHTIRADI. Sovuq katodda vakuumda tok yo‘q — to‘g‘ri; qizdirilgan katodda elektronlar tok hosil qiladi, faqat bir yo‘nalishda.
BuviBugun zanjirli xabar emas, shu suhbatning o‘zi qadrlash. Radiomning ovozi bobongizning yoshligidan qolgan.
Rozimiz. Hisobotni yozamiz va hukmni bobo bilan bo‘lishamiz.
Fizika

Qulf 12: Hukm: Xotira va qadrlash kuni

Topshiriq: Hukmni qaysi kalitlar hal qildi?

🔑 Kalit: Hisob: 100 V da elektron tezligi ≈ 5,9·10⁶ m/s; U ikki baravar bo‘lsa, tok ≈ 2,8 marta oshadi (U^(3/2)).

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 13 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDavlat va huquq asoslariDunyo dinlari tarixiFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)O‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 15 yulduz

Jamoa hisoboti

«Vakuumda tok yo‘q» — ADASHTIRADI

Da’vo: «Vakuumda tok bo‘lmaydi, eski radio lampalari bezak». Hukm: ADASHTIRADI. 1) Sovuq elektrodlarda vakuumda zaryad tashuvchi yo‘q — shunda tok ham yo‘q. 2) Qizdirilgan katod elektron chiqaradi, ular anodga yetsa tok bo‘ladi; U = 100 V da tezlik ≈ 5,9·10⁶ m/s. 3) Bobo radiosi bir daqiqa isigach ishlaydi; zanjirli post esa manba keltirmaydi. Nima qilish kerak: umumiy «hech qachon» so‘zidan ehtiyot bo‘ling, sharoitni so‘rang.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Sovuq elektrodlarda vakuumda tok yo‘q; qizdirilgan katoddan chiqqan elektronlar anodga yetsa, tok bor.
  2. Xotira ham, darslik ham manba; ularni solishtiramiz, bahsli joyni «bahsli» deb ko‘rsatamiz.
  3. Zanjirli xabar ulashishga bosim qiladi va manba keltirmaydi — bunday xabarni ulashmaymiz.
  4. Hisob: 100 V da elektron tezligi ≈ 5,9·10⁶ m/s; U ikki baravar bo‘lsa, tok ≈ 2,8 marta oshadi (U^(3/2)).

Yulduzli savollar

  1. Vakuumda tok hosil bo‘lishi uchun nima kerak?

  2. a = 3, b = 4, c = 12 bo‘lgan parallelepiped diagonali?

  3. O‘ylab ko‘r: Interval = 40 ms bo‘lsa, taymer sekundiga necha marta ishlaydi?

Hikoyadagi darslar