☰ Mundarija · Fizika

Harakatni uzatish va gorizontal otilgan jism

Darslar 5–6 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
6

Gorizontal otilgan jism harakati

Darslik: 16–18-betlar
MaqsadGorizontal otilgan jismning uchish vaqti, uzoqligi, tezligi va trayektoriyasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
gorizontal otilgan jism · horizontally thrown bodyuchish uzoqligi · rangeparabola · parabolatezlikning tashkil etuvchilari · velocity components
Tushuntirish

Balandligi h dan gorizontal yo‘nalishda υ₀ tezlik bilan otilgan jism ikkita mustaqil harakatda qatnashadi: gorizontal bo‘yicha tekis (x = υ₀t, υₓ = υ₀) va vertikal bo‘yicha boshlang‘ich tezliksiz erkin tushish (y = h – gt²/2, υᵧ = gt). Yerga tushish vaqti faqat balandlikka bog‘liq: t = √(2h/g); uchish uzoqligi s = υ₀t = υ₀√(2h/g). Trayektoriya tenglamasi y = h – g·x²/(2υ₀²) bo‘lib, bu parabola. Yerga tushish payti tezligining moduli υ = √(υₓ² + υᵧ²) = √(υ₀² + 2gh); uning gorizont bilan burchagi tgα = υᵧ/υₓ = gt/υ₀. Egri chiziqli harakatda ko‘chish yo‘lga teng emas: ko‘chish boshlang‘ich va oxirgi nuqtani tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq kesmasi, yo‘l esa trayektoriya bo‘ylab o‘tilgan masofa. Tezlik vektorining moduli ham, yo‘nalishi ham doimo o‘zgarib turadi.

Namunalar
Jism h = 80 m balandlikdan υ₀ = 30 m/s bilan gorizontal otildi (g = 10 m/s²). t = √(2·80/10) = 4 s; s = 30·4 = 120 m; tushishda υᵧ = 10·4 = 40 m/s, υ = √(30² + 40²) = 50 m/s.
Jarlik chetidan gorizontal otilgan tosh 60 m uzoqqa tushdi, tushish vaqti 3 s. Boshlang‘ich tezlik υ₀ = s/t = 60/3 = 20 m/s; otilish balandligi h = gt²/2 = 10·9/2 = 45 m.
Sinfda faoliyat

O‘qituvchi bilan: stol chetidan bir sharchani gorizontal yumshoq turtib yuboring, shu paytda ikkinchisini stol chetidan tik qo‘yib yuboring. Ikkalasining yerga tushish ovozini tinglang: ular birga tushadimi? Natijani mustaqillik prinsipi bilan izohlang. Yerdagi sharchalarni yig‘ib oling, kimsaga otmang.

Mashq
1
Gorizontal otilgan jismning trayektoriyasi qanday chiziq?
2
h = 80 m balandlikdan υ₀ = 12 m/s bilan jism gorizontal otildi (g = 10 m/s²). Uchish uzoqligi necha m? (t = 4 s)
3
Jism h = 45 m dan υ₀ = 40 m/s bilan gorizontal otildi (g = 10 m/s²). Yerga urilishdagi vertikal tezlik υᵧ necha m/s? (t = 3 s)
4
Nega gorizontal otilgan jismning yerga tushish vaqti otilish tezligiga bog‘liq emas?