ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Harakatni uzatish va gorizontal otilgan jism

Darslar 5–6 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
6

Gorizontal otilgan jism harakati

Darslik: 16–18-betlar
MaqsadGorizontal otilgan jismning uchish vaqti, uzoqligi, tezligi va trayektoriyasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
gorizontal otilgan jism · horizontally thrown bodyuchish uzoqligi · rangeparabola · parabolatezlikning tashkil etuvchilari · velocity components
Tushuntirish

Balandligi h dan gorizontal yo‘nalishda υ₀ tezlik bilan otilgan jism ikkita mustaqil harakatda qatnashadi: gorizontal bo‘yicha tekis (x = υ₀t, υₓ = υ₀) va vertikal bo‘yicha boshlang‘ich tezliksiz erkin tushish (y = h – gt²/2, υᵧ = gt). Yerga tushish vaqti faqat balandlikka bog‘liq: t = √(2h/g); uchish uzoqligi s = υ₀t = υ₀√(2h/g). Trayektoriya tenglamasi y = h – g·x²/(2υ₀²) bo‘lib, bu parabola. Yerga tushish payti tezligining moduli υ = √(υₓ² + υᵧ²) = √(υ₀² + 2gh); uning gorizont bilan burchagi tgα = υᵧ/υₓ = gt/υ₀. Egri chiziqli harakatda ko‘chish yo‘lga teng emas: ko‘chish boshlang‘ich va oxirgi nuqtani tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq kesmasi, yo‘l esa trayektoriya bo‘ylab o‘tilgan masofa. Tezlik vektorining moduli ham, yo‘nalishi ham doimo o‘zgarib turadi.

υ₀h
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab bog‘idagi suv idishidan gorizontal chiqib turgan nay yerdan 1,25 m balandlikda. Suv 2 m/s tezlik bilan chiqsa, t = √(2·1,25/10) = 0,5 s da tushadi va 1 m uzoqqa boradi; tezligi 4 m/s bo‘lsa 2 m uzoqqa boradi, tushish vaqti esa o‘sha 0,5 s.

Kim ishlatadi

Sug‘orish tizimlarini loyihalovchilar suv oqimi qayergacha yetishini hisoblaydi, sportchilar va murabbiylar uloqtirilgan jism traektoriyasini tahlil qiladi, yuk tashlash operatsiyalarini rejalovchilar tashlash joyini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Zinapoya pog‘onasi yoki balandlik chetidan sekin va tezroq dumalatilgan to‘pning (ehtiyotkorlik bilan, pastda bola yo‘qligini tekshirib) tushish joylarini solishtiring: tushish vaqti bir xil bo‘lishini sezasizmi?

Namunalar
x, my, m408012016020406080080 m120 m
Jism h = 80 m balandlikdan υ₀ = 30 m/s bilan gorizontal otildi (g = 10 m/s²). t = √(2·80/10) = 4 s; s = 30·4 = 120 m; tushishda υᵧ = 10·4 = 40 m/s, υ = √(30² + 40²) = 50 m/s.
Jarlik chetidan gorizontal otilgan tosh 60 m uzoqqa tushdi, tushish vaqti 3 s. Boshlang‘ich tezlik υ₀ = s/t = 60/3 = 20 m/s; otilish balandligi h = gt²/2 = 10·9/2 = 45 m.
Sinfda faoliyat

O‘qituvchi bilan: stol chetidan bir sharchani gorizontal yumshoq turtib yuboring, shu paytda ikkinchisini stol chetidan tik qo‘yib yuboring. Ikkalasining yerga tushish ovozini tinglang: ular birga tushadimi? Natijani mustaqillik prinsipi bilan izohlang. Yerdagi sharchalarni yig‘ib oling, kimsaga otmang.

Mashq
1
Gorizontal otilgan jismning trayektoriyasi qanday chiziq?
2
h = 80 m balandlikdan υ₀ = 12 m/s bilan jism gorizontal otildi (g = 10 m/s²). Uchish uzoqligi necha m? (t = 4 s)
3
Jism h = 45 m dan υ₀ = 40 m/s bilan gorizontal otildi (g = 10 m/s²). Yerga urilishdagi vertikal tezlik υᵧ necha m/s? (t = 3 s)
4
Nega gorizontal otilgan jismning yerga tushish vaqti otilish tezligiga bog‘liq emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYer tarixi bir sutka bo‘lsaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →