Gorizontal otilgan jism harakati
Balandligi h dan gorizontal yo‘nalishda υ₀ tezlik bilan otilgan jism ikkita mustaqil harakatda qatnashadi: gorizontal bo‘yicha tekis (x = υ₀t, υₓ = υ₀) va vertikal bo‘yicha boshlang‘ich tezliksiz erkin tushish (y = h – gt²/2, υᵧ = gt). Yerga tushish vaqti faqat balandlikka bog‘liq: t = √(2h/g); uchish uzoqligi s = υ₀t = υ₀√(2h/g). Trayektoriya tenglamasi y = h – g·x²/(2υ₀²) bo‘lib, bu parabola. Yerga tushish payti tezligining moduli υ = √(υₓ² + υᵧ²) = √(υ₀² + 2gh); uning gorizont bilan burchagi tgα = υᵧ/υₓ = gt/υ₀. Egri chiziqli harakatda ko‘chish yo‘lga teng emas: ko‘chish boshlang‘ich va oxirgi nuqtani tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq kesmasi, yo‘l esa trayektoriya bo‘ylab o‘tilgan masofa. Tezlik vektorining moduli ham, yo‘nalishi ham doimo o‘zgarib turadi.
Maktab bog‘idagi suv idishidan gorizontal chiqib turgan nay yerdan 1,25 m balandlikda. Suv 2 m/s tezlik bilan chiqsa, t = √(2·1,25/10) = 0,5 s da tushadi va 1 m uzoqqa boradi; tezligi 4 m/s bo‘lsa 2 m uzoqqa boradi, tushish vaqti esa o‘sha 0,5 s.
Sug‘orish tizimlarini loyihalovchilar suv oqimi qayergacha yetishini hisoblaydi, sportchilar va murabbiylar uloqtirilgan jism traektoriyasini tahlil qiladi, yuk tashlash operatsiyalarini rejalovchilar tashlash joyini hisoblaydi.
Zinapoya pog‘onasi yoki balandlik chetidan sekin va tezroq dumalatilgan to‘pning (ehtiyotkorlik bilan, pastda bola yo‘qligini tekshirib) tushish joylarini solishtiring: tushish vaqti bir xil bo‘lishini sezasizmi?
O‘qituvchi bilan: stol chetidan bir sharchani gorizontal yumshoq turtib yuboring, shu paytda ikkinchisini stol chetidan tik qo‘yib yuboring. Ikkalasining yerga tushish ovozini tinglang: ular birga tushadimi? Natijani mustaqillik prinsipi bilan izohlang. Yerdagi sharchalarni yig‘ib oling, kimsaga otmang.