ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Vakuumda tok va metallar qarshiligi

Darslar 41–42 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
42

Metall o‘tkazgichlar qarshiligining temperaturaga bog‘liqligi

Darslik: 154–156-betlar
MaqsadMetallar qarshiligining temperaturaga bog‘liqligini (R = R₀(1 + αΔt)), qarshilikli termometrni va o‘ta o‘tkazuvchanlik hodisasini bilish.
Yangi so‘zlar
qarshilikning temperatura koeffitsiyenti · temperature coefficient of resistanceqarshilikli termometr · resistance thermometero‘ta o‘tkazuvchanlik · superconductivitykritik temperatura · critical temperature
Tushuntirish

Metallarda temperatura ortganda kristall panjara ionlarining tebranishlari kuchayadi, elektronlar ular bilan ko‘proq to‘qnashadi, tartibli harakat tezligi va tok kamayadi – qarshilik ortadi. Tajriba: lampaga ketma-ket ulangan temir spiral qizdirilsa, lampa xiraroq yonadi. Bog‘lanish: R = R₀(1 + αΔt), ρ = ρ₀(1 + αΔt), bunda R₀, ρ₀ – 0 °C dagi qiymatlar, α – qarshilikning temperatura koeffitsiyenti (toza metallar uchun taxminan 0,004 °C⁻¹; nixrom uchun juda kichik ≈ 0,0002 °C⁻¹). Bu bog‘lanishdan qarshilikli termometrda foydalaniladi (platina: yuqori aniqlik, juda keng diapazon). Juda past temperaturada ba’zi moddalarning qarshiligi kritik temperaturada sakrab nolga tushadi – o‘ta o‘tkazuvchanlik (X. Kamerling-Onnes, 1911, simob ≈ 4,2 K). Bunday o‘tkazgichda tok manbasiz uzoq vaqt oqishi mumkin. 1957-yilda hodisaning nazariyasi yaratildi (Bardin, Kuper, Shrifer; N. Bogolyubov ham hissa qo‘shgan), 1986–1987-yillardan boshlab kritik temperaturasi ancha yuqori (≈ 90 K va undan ortiq, ya’ni suyuq azot temperaturasidan baland) materiallar topildi. Qo‘llanilishi: kuchli magnitlar (tomograf, tezlatgichlar), kam yo‘qotishli tok uzatish.

ƒFormula
R = R₀(1 + αΔt)
R₀ – 0 °C dagi qarshilik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

MRT apparatidagi kuchli magnit o‘ta o‘tkazuvchan simdan o‘ralgan va suyuq geliy bilan taxminan 4 K (−269 °C) gacha sovitiladi. Bunda sim qarshiligi nolga teng, shuning uchun tok halqada yillar davomida aylanib, magnit maydonni manba ulanmagan holda ham saqlaydi.

Kim ishlatadi

Kasalxona muhandislari MRT ni sovitish tizimini kuzatadi, tez poyezd (maglev) konstruktorlari o‘ta o‘tkazuvchi magnitlardan foydalanadi, tadqiqotchilar zarrachalar tezlatgichlarida o‘ta o‘tkazuvchi magnitlar bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarda ikki ustun tuzing: qarshilik isiganda ortishi foydali bo‘lgan (masalan, qarshilik termometri) va zararli bo‘lgan (masalan, uzun kabel) qurilmalar. Har birini bir gap bilan asoslang.

Namunalar
t, °CR, Ω20406080100120481216014 Ω10 Ω
Mis sim R₀ = 10 Ω (0 °C da), α ≈ 0,004 °C⁻¹. 100 °C da R = 10(1 + 0,004·100) = 10·1,4 = 14 Ω.
Volfram spiral (α = 0,005 °C⁻¹): 0 °C da R₀ = 20 Ω, yonib turganda R = 220 Ω. 11 = 1 + 0,005Δt, Δt = 10/0,005 = 2000 °C – cho‘g‘lanma lampa spiralining ish temperaturasi.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob bilan va o‘qituvchi nazoratida: R = R₀(1 + αΔt) bo‘yicha misning qarshiligini 0, 50, 100 °C uchun hisoblab, grafik chizing. Qizdirilgan simlar va qaynoq suv bilan o‘zingiz tajriba o‘tkazmang; suyuq azot va geliy bilan faqat mutaxassis ishlaydi.

Mashq
1
Nima uchun metallarning qarshiligi qizdirilganda ortadi?
2
R₀ = 50 Ω, α = 0,004 °C⁻¹, Δt = 50 °C. R necha Ω?
3
Platina sim 0 °C da 100 Ω, 100 °C da 139 Ω. α taxminan nimaga teng? (o‘nli kasr, °C⁻¹)
4
O‘ta o‘tkazuvchanlik nima?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSim qarshiligi hech o‘zgarmasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →