Metall o‘tkazgichlar qarshiligining temperaturaga bog‘liqligi
Metallarda temperatura ortganda kristall panjara ionlarining tebranishlari kuchayadi, elektronlar ular bilan ko‘proq to‘qnashadi, tartibli harakat tezligi va tok kamayadi – qarshilik ortadi. Tajriba: lampaga ketma-ket ulangan temir spiral qizdirilsa, lampa xiraroq yonadi. Bog‘lanish: R = R₀(1 + αΔt), ρ = ρ₀(1 + αΔt), bunda R₀, ρ₀ – 0 °C dagi qiymatlar, α – qarshilikning temperatura koeffitsiyenti (toza metallar uchun taxminan 0,004 °C⁻¹; nixrom uchun juda kichik ≈ 0,0002 °C⁻¹). Bu bog‘lanishdan qarshilikli termometrda foydalaniladi (platina: yuqori aniqlik, juda keng diapazon). Juda past temperaturada ba’zi moddalarning qarshiligi kritik temperaturada sakrab nolga tushadi – o‘ta o‘tkazuvchanlik (X. Kamerling-Onnes, 1911, simob ≈ 4,2 K). Bunday o‘tkazgichda tok manbasiz uzoq vaqt oqishi mumkin. 1957-yilda hodisaning nazariyasi yaratildi (Bardin, Kuper, Shrifer; N. Bogolyubov ham hissa qo‘shgan), 1986–1987-yillardan boshlab kritik temperaturasi ancha yuqori (≈ 90 K va undan ortiq, ya’ni suyuq azot temperaturasidan baland) materiallar topildi. Qo‘llanilishi: kuchli magnitlar (tomograf, tezlatgichlar), kam yo‘qotishli tok uzatish.
MRT apparatidagi kuchli magnit o‘ta o‘tkazuvchan simdan o‘ralgan va suyuq geliy bilan taxminan 4 K (−269 °C) gacha sovitiladi. Bunda sim qarshiligi nolga teng, shuning uchun tok halqada yillar davomida aylanib, magnit maydonni manba ulanmagan holda ham saqlaydi.
Kasalxona muhandislari MRT ni sovitish tizimini kuzatadi, tez poyezd (maglev) konstruktorlari o‘ta o‘tkazuvchi magnitlardan foydalanadi, tadqiqotchilar zarrachalar tezlatgichlarida o‘ta o‘tkazuvchi magnitlar bilan ishlaydi.
Daftarda ikki ustun tuzing: qarshilik isiganda ortishi foydali bo‘lgan (masalan, qarshilik termometri) va zararli bo‘lgan (masalan, uzun kabel) qurilmalar. Har birini bir gap bilan asoslang.
Faqat hisob bilan va o‘qituvchi nazoratida: R = R₀(1 + αΔt) bo‘yicha misning qarshiligini 0, 50, 100 °C uchun hisoblab, grafik chizing. Qizdirilgan simlar va qaynoq suv bilan o‘zingiz tajriba o‘tkazmang; suyuq azot va geliy bilan faqat mutaxassis ishlaydi.