ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 33-hafta

Sim qarshiligi hech o‘zgarmasmi?

🎯 Missiya: «Metall simning qarshiligi sovuqda ham, qizigan holda ham aynan bir xil» — rostmi?

Dushanba

JasurPostda: «Metall simning qarshiligi sovuqda ham, qizigan holda ham aynan bir xil — hech qachon o‘zgarmaydi». Hech qanday manba yo‘q 🔥
AnvarFizika labida temir g‘altakni lampaga ketma-ket ulaymiz. G‘altakni qizdirsak, lampa xiraroq yonadi. Demak, tok kamaydi.
ZarinaMetallda harorat oshsa, panjara ionlari kuchliroq tebranadi, elektronlar ko‘proq to‘qnashadi, tok kamayadi: qarshilik ortadi.
MalikaFormula: R = R₀(1 + αΔt). R₀ — 0 °C dagi qarshilik, α — : toza metallarda ≈ 0,004 °C⁻¹, nixromda ≈ 0,0002 °C⁻¹.
Da’vo: «hech qachon o‘zgarmaydi». Bir marta o‘zgarsa, da’vo tushadi. Sinab ko‘ramiz va o‘lchaymiz.
Fizika

Qulf 1: Qizigan g‘altak

Topshiriq: Qizdirilgan temir g‘altak bilan lampa nima bo‘ladi?

🔑 Kalit: Qizdirilgan temir g‘altak bilan ketma-ket lampa xiralashdi: tok kamaydi, qarshilik ortdi.

AnvarStol ustiga lampa osamiz: u polidan 3 m balandda (A), uning ostidagi nuqta B, rozetka C esa B dan 4 m narida. Kabel AC necha metr?
ZarinaAB tekislikka perpendikular, AC — , BC — uning proyeksiyasi. AC² = AB² + BC² = 9 + 16 = 25, AC = 5 m.
JasurPerpendikular har qanday og‘madan qisqa; nuqtadan tekislikkacha — perpendikular uzunligi, ya’ni 3 m. Proyeksiyasi uzunroq og‘ma uzunroq bo‘ladi.
MalikaUch perpendikular teoremasi: AB ⊥ α va α tekislikdagi c to‘g‘ri chiziq C dan o‘tib BC ga perpendikular bo‘lsa, u AC ga ham perpendikular. Teskarisi ham to‘g‘ri.
AnvarNuqtadan to‘g‘ri chiziqqacha: DA ⊥ tekislik, AO ⊥ l, u holda DO ⊥ l va DO² = DA² + AO². DA = 6, AO = 8 bo‘lsa, DO = 10.
To‘g‘ri chiziq va tekislik orasidagi burchak — chiziq va uning proyeksiyasi orasidagi burchak: perpendikularda 90°, parallelda 0°.
Matematika

Qulf 2: Lampa, kabel va og‘ma

Topshiriq: AB = 3 m, BC = 4 m bo‘lsa, og‘ma AC necha metr?

Seshanba

AnvarIsitish vaqtini bilan o‘lchaymiz: Interval = 100. Global t: Integer; Timer da t := t + 1; Label1.Caption := IntToStr(t div 10) + '.' + IntToStr(t mod 10). t = 125 bo‘lsa — 12.5 s.
ZarinaStart/Stop tugmasi: Timer1.Enabled := not Timer1.Enabled. 12,5 s ichida ampermetr 0,70 A dan 0,50 A ga tushdi.
Jasur — bo‘linish qoldig‘i, takrorlanuvchi sikl uchun. Svetofor: Interval = 1000, k := i mod 14; k = 0…5 qizil (6 s), k = 6 sariq (1 s), k = 7…13 yashil (7 s). Sikl 6 + 1 + 7 = 14 s.
MalikaSvetoforni faqat o‘quv modeli deb olamiz: haqiqiy yo‘lda signallarga bo‘ysunamiz. Ekranda sekundiga uch martadan ko‘p miltillaydigan rang yasamaymiz — bu ba’zi odamlarga zarar qilishi mumkin.
Tekshiramiz: i = 20 da k = 20 mod 14 = 6 — sariq.
Informatika

Qulf 3: Sekundomer va svetofor

Topshiriq: t = 125 bo‘lsa, sekundomer nimani ko‘rsatadi?

🔑 Kalit: Sekundomer: 12,5 s ichida g‘altak qizidi va ampermetr 0,70 A dan 0,50 A ga tushdi.

AnvarQarshilikli termometr siferblatini rasmga chizamiz. Canvas.TextOut(x, y, 'matn') — (x, y) matnning yuqori chap burchagi. Font.Size, Font.Color, Font.Name matn ko‘rinishini beradi.
ZarinaMatn orqasi bo‘yalmasligi uchun Brush.Style := bsClear. Markazlash uchun Canvas.TextWidth('matn') — matn kengligi.
JasurArc, Chord, Pie — sakkizta son: dastlabki to‘rttasi ellips atrofidagi to‘rtburchak, (x3, y3) boshlang‘ich nur, (x4, y4) oxirgi nur nuqtasi. Chiziq soat strelkasiga teskari chiziladi: tartib muhim.
Malika — faqat yoy; — yoy va uchlarini tutashtiruvchi kesma; — yoy va ikkita radius, ya’ni sektor. Chord va Pie ichini Brush bilan to‘ldiradi.
Shkala 0–400 °C bo‘lsa, 100 °C — to‘la doiraning 1/4 qismi, ya’ni 90° li sektor. Hisoblab yozamiz, keyin rasm bilan solishtiramiz.
Informatika

Qulf 4: Termometr siferblati

Topshiriq: Qaysi usul yoy va ikkita radiusni (sektor) chizadi?

Chorshanba

JasurPostni hisobotga qo‘yishdan oldin matn va iqtibos qoidalarini eslaymiz. Postning ostida muallif ham, sana ham yo‘q.
Zarina — mazmun va grammatika jihatdan bog‘langan nutq birligi: yaxlitlik (bitta mavzu), bog‘lanish, tugallik va asosiy g‘oya.
Anvar — boshqa muallif asaridan olingan parcha: aynan «…» ichida beriladi, manba qavsda yoki izohda: muallif, nom, yil, bet. Manbasiz olingan fikr — .
MalikaPostni aynan iqtibos qilamiz: «Metall simning qarshiligi hech qachon o‘zgarmaydi», manba: noma’lum. Darslik manbasini esa to‘liq ko‘rsatamiz.
Badiiy asarda iqtibos ba’zan manbasiz keladi (ishora), ilmiy matnda esa manba doim ko‘rsatiladi. Biz ilmiy hisobot yozamiz.
Ona tili

Qulf 5: Post va iqtibos

Topshiriq: Ilmiy matnda iqtibosning manbasi qanday ko‘rsatiladi?

🔑 Kalit: Postda muallif, sana va manba yo‘q; uni aynan iqtibos qilib, manbasizligini hisobotga yozamiz.

ZarinaKitob inshosi uch savolga javob beradi: what is it about, why did you like it, who would you recommend it to? Reja: introduction (title, author), short summary, what you liked, recommendation.
AnvarXulosa — present tense, spoylersiz: The story begins when... The main character decides to... Fikr: I was impressed by..., What I like most is..., I would recommend it to anyone who...
JasurGaplarni who / which va when / while bilan xilma-xil qilamiz: I would recommend it to anyone who likes adventure. While I was reading, I forgot the time.
MalikaSuhbat uchun: What kind of books do you enjoy? Have you read anything by...? Do you prefer paper books or e-books? Maqsad — fikrni asoslash, faqat “good” demaslik.
Klubimizning kitobi — fizika darsligi: I would recommend it to anyone who wants to check a claim, because it gives formulas and tests.
Ingliz tili

Qulf 6: “My favourite book” inshosi

Topshiriq: Which sentence is a summary written in the correct tense?

Payshanba

ZarinaAdabiyot: «Hayotga muhabbat» tahlilida inson tabiat kuchlariga qarshi tengma-teng kurashda ko‘rsatiladi; kurash ruhi va umid ta’kidlanadi. Mavzu so‘zlari: , . Mazmunini aytmaymiz.
JasurBugun 13-may: darslikka ko‘ra Alfons Dode 1840-yil 13-mayda Nimda tug‘ilgan va 1897-yil dekabrda vafot etgan: 57 yil umr. Yoshligida maktab o‘qituvchisi bo‘lgan.
AnvarO‘n yetti yoshida Parijga ko‘chib, jurnalistika bilan shug‘ullangan. «Tegirmonimdan xatlar» (1869) to‘plami va «Kichkintoy» (1868) avtobiografik romani bor.
Malika«So‘nggi saboq» hikoyasining mavzu so‘zlari: , , xayrlashuv. Mazmunini aytmaymiz — o‘zingiz o‘qing.
Muallif sanalarini ham tekshiramiz: 2027 − 1840 = 187 — bugun tug‘ilganiga 187 yil bo‘ldi.
Adabiyot

Qulf 7: Ikki muallif, ikki hikoya

Topshiriq: Dode necha yil yashagan (1840–1897)?

ZarinaRus tilidan: Л. Н. Толстой, «После бала» — «композиция», «контраст», «антитеза», «рассказ в рассказе» (hikoya ichida hikoya) tushunchalari bilan o‘rganiladi; mavzu — «бесчеловечность».
AnvarА. П. Чехов, «Человек в футляре»: «футляр» — g‘ilof; «символ» — fikrni bildiruvchi narsa; «карикатура» — bo‘rttirib ko‘rsatish; «сатира» — kulgi orqali tanqid.
JasurMisol: «футляр для очков» — haqiqiy g‘ilof; svetofor — qoida ramzi, «символ».
MalikaBizning jadvalda «контраст» bor: «Холодная катушка: 0,70 А» — «Горячая катушка: 0,50 А».
Reklama ba’zan «карикатура»ga o‘xshaydi: bo‘rttirish. Biz esa raqam bilan tekshiramiz. Asarlar mazmunini aytib bermaymiz, faqat atamalarni oldik.
Rus tili

Qulf 8: Контраст и символ

Topshiriq: «Сатира» — bu nima?

AzizSinfdoshim: «Toshko‘mir dinozavrlardan hosil bo‘lgan». To‘g‘rimi? 🦕
ZarinaPaleozoy ≈539 dan ≈252 mln yil avval: 539 − 252 = 287 mln yil. Oltita davr: kembriy, ordovik, silur, devon, toshko‘mir, perm.
AnvarKembriyda qisqa geologik vaqtda ko‘p hayvon tiplari paydo bo‘ladi: skeletli hayvonlar, lar. Silurda birinchi quruqlik o‘simliklari va jag‘li baliqlar.
JasurDevonda urug‘li o‘simliklar va ≈370 mln yil avval birinchi to‘rt oyoqlilar — tetrapodlar; ular dumg‘azali baliqlardan kelib chiqqan.
MalikaToshko‘mir davrida iliq, nam botqoq o‘rmonlari bo‘lgan: paporotnik, qirqbo‘g‘im, plaunlar. Qoldiqlari toshko‘mirga aylangan. Kislorod ko‘p edi — juda katta hasharotlar uchgan.
Demak, toshko‘mir o‘simliklardan; dinozavrlar keyingi erada, mezozoyda yashagan. Da’vo noto‘g‘ri.
Biologiya

Qulf 9: Toshko‘mir qayerdan?

Topshiriq: Toshko‘mir qanday qoldiqlardan hosil bo‘lgan?

Juma

AzizSinfdoshim: «O‘zbekiston faqat paxta yetishtiradi». Rostmi?
ZarinaGeografiya: mustaqillikdan keyin bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tilgan. Paxta maydoni qisqargan, g‘alla, sabzavot, meva va uzum ko‘paygan. Da’vo noto‘g‘ri.
AnvarAholi 1990-yildagi ≈20 mln dan hozir ≈37 mln ga o‘sgan: ≈17 mln ga. 100 dan ortiq turdagi foydali qazilma topilgan: oltin, uran, mis, tabiiy gaz.
JasurKimyo: da –NH₂ va –COOH bor: H₂N–CH(R)–COOH. Eng oddiylari glitsin H₂N–CH₂–COOH va alanin CH₃–CH(NH₂)–COOH. Ikki guruh bor, shuning uchun : kislota va ishqor bilan reaksiyaga kirishadi.
MalikaIkki aminokislota birikkanda suv ajraladi va –CO–NH– hosil bo‘ladi. Massalar: glitsin 75, alanin 89, suv 18: 75 + 89 − 18 = 146.
Oqsillar ≈20 xil aminokislotadan tuzilgan; ayrimini tana sintez qila olmaydi. Ovqatlanish haqida savollarni shifokordan so‘raymiz.
Geografiya (Amaliy geografiya)Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 10: Paxta va aminokislotalar

Topshiriq: Glitsin (75) + alanin (89) → dipeptid + H₂O (18). Dipeptid massasi?

MalikaDin tarixi: dunyo dinlarining aksariyatida hayot qadrli hisoblanadi. Biz xolis va hurmat bilan o‘rganamiz: bu tekshiriladigan da’vo emas, darslik ma’lumoti.
ZarinaYahudiylik an’anasida inson hayotini saqlash («pikuach nefesh») ko‘p diniy qoidalardan ustun. Xristianlikda o‘ldirmaslik amri va yaqinni sevish tamoyili hayotni himoya qilish asosi sifatida keltiriladi.
AnvarBuddizmda birinchi qoida — tirik mavjudotlarga zarar yetkazmaslik; jaynizm va hinduizmda ahimsa tamoyili. Islomda hayot omonat sifatida qaraladi, nohaq qon to‘kish qoralanadi.
JasurShaxsiy hayotda hayot qadri o‘ziga g‘amxo‘rlik demakdir: charchasak yoki tashvish bosganda ishonchli kattalarga yoki ruhiy qo‘llab-quvvatlash xizmatiga murojaat qilamiz. Yordam so‘rash — kuchsizlik emas.
Imtihonlar oldidan bir-birimizga g‘amxo‘rlik qilamiz: uxlash, tanaffus, suhbat.
Dunyo dinlari tarixi

Qulf 11: Hayot qadri va g‘amxo‘rlik

Topshiriq: Qiyin paytda nima qilish yaxshi?

MalikaKalitlar: 1) lampa xiralashdi, ampermetr 0,70 dan 0,50 A ga tushdi; 2) formula bilan hisob mos: 10 Ω dan 14 Ω; 3) postda manba yo‘q.
AnvarR = R₀(1 + αΔt): R₀ = 10 Ω, α = 0,004 °C⁻¹, Δt = 100 °C: R = 10 · 1,4 = 14 Ω. 7 V da tok 0,70 A dan 0,50 A ga tushadi: ≈ 29 % kamayadi.
ZarinaNixromda α ≈ 0,0002 °C⁻¹: Δt = 500 °C da R = R₀(1 + 0,1), atigi 10 % o‘zgarish. Kichik, lekin nol emas, shuning uchun «hech qachon» baribir noto‘g‘ri.
JasurQarshilikli termometr (platina) shunga asoslangan. Juda past haroratda ba’zi moddalar qarshiligi nolga tushadi — o‘ta o‘tkazuvchanlik: simobda ≈ 4,2 K da (1911).
Hukm: NOTO‘G‘RI. Rozimiz, hisobotni yozamiz.
Fizika

Qulf 12: Hukm: qarshilik o‘zgaradi

Topshiriq: Hukmni qaysi kalitlar hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 11 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDunyo dinlari tarixiFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Kimyo (Organik kimyo)Rus tili

0 / 15 yulduz

Jamoa hisoboti

Sim qarshiligi o‘zgaradi: «hech qachon» — NOTO‘G‘RI

Da’vo: «Metall simning qarshiligi hech qachon o‘zgarmaydi». Hukm: NOTO‘G‘RI. 1) Qizdirilgan temir g‘altak bilan lampa xiralashdi; ampermetr 0,70 dan 0,50 A ga tushdi. 2) R = R₀(1 + αΔt): 10 Ω dan 100 °C da 14 Ω. Nixromda o‘zgarish juda kichik (α ≈ 0,0002), lekin nol emas. 3) Postda muallif va manba yo‘q. Nima qilish kerak: «hech qachon» so‘ziga ishonmang, nimaga bog‘liqligini so‘rang.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Qizdirilgan temir g‘altak bilan ketma-ket lampa xiralashdi: tok kamaydi, qarshilik ortdi.
  2. Sekundomer: 12,5 s ichida g‘altak qizidi va ampermetr 0,70 A dan 0,50 A ga tushdi.
  3. Postda muallif, sana va manba yo‘q; uni aynan iqtibos qilib, manbasizligini hisobotga yozamiz.

Yulduzli savollar

  1. R = R₀(1 + αΔt) da α nimani bildiradi?

  2. Nuqtadan tekislikkacha perpendikular va og‘ma: qaysi biri qisqa?

  3. O‘ylab ko‘r: R₀ = 20 Ω, α = 0,004, Δt = 50 °C. R qancha?

Hikoyadagi darslar