🎯 Missiya: «Metall simning qarshiligi sovuqda ham, qizigan holda ham aynan bir xil» — rostmi?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Dushanba
J
JasurPostda: «Metall simning qarshiligi sovuqda ham, qizigan holda ham aynan bir xil — hech qachon o‘zgarmaydi». Hech qanday manba yo‘q 🔥
A
AnvarFizika labida temir g‘altakni lampaga ketma-ket ulaymiz. G‘altakni qizdirsak, lampa xiraroq yonadi. Demak, tok kamaydi.
Z
ZarinaMetallda harorat oshsa, panjara ionlari kuchliroq tebranadi, elektronlar ko‘proq to‘qnashadi, tok kamayadi: qarshilik ortadi.
M
MalikaFormula: R = R₀(1 + αΔt). R₀ — 0 °C dagi qarshilik, α — : toza metallarda ≈ 0,004 °C⁻¹, nixromda ≈ 0,0002 °C⁻¹.
Siz
Da’vo: «hech qachon o‘zgarmaydi». Bir marta o‘zgarsa, da’vo tushadi. Sinab ko‘ramiz va o‘lchaymiz.
Fizika
🔒Qulf 1: Qizigan g‘altak
Topshiriq: Qizdirilgan temir g‘altak bilan lampa nima bo‘ladi?
🔑 Kalit: Qizdirilgan temir g‘altak bilan ketma-ket lampa xiralashdi: tok kamaydi, qarshilik ortdi.
A
AnvarStol ustiga lampa osamiz: u polidan 3 m balandda (A), uning ostidagi nuqta B, rozetka C esa B dan 4 m narida. Kabel AC necha metr?
Z
ZarinaAB tekislikka perpendikular, AC — , BC — uning proyeksiyasi. AC² = AB² + BC² = 9 + 16 = 25, AC = 5 m.
J
JasurPerpendikular har qanday og‘madan qisqa; nuqtadan tekislikkacha — perpendikular uzunligi, ya’ni 3 m. Proyeksiyasi uzunroq og‘ma uzunroq bo‘ladi.
M
MalikaUch perpendikular teoremasi: AB ⊥ α va α tekislikdagi c to‘g‘ri chiziq C dan o‘tib BC ga perpendikular bo‘lsa, u AC ga ham perpendikular. Teskarisi ham to‘g‘ri.
A
AnvarNuqtadan to‘g‘ri chiziqqacha: DA ⊥ tekislik, AO ⊥ l, u holda DO ⊥ l va DO² = DA² + AO². DA = 6, AO = 8 bo‘lsa, DO = 10.
Siz
To‘g‘ri chiziq va tekislik orasidagi burchak — chiziq va uning proyeksiyasi orasidagi burchak: perpendikularda 90°, parallelda 0°.
Matematika
🔒Qulf 2: Lampa, kabel va og‘ma
Topshiriq: AB = 3 m, BC = 4 m bo‘lsa, og‘ma AC necha metr?
Seshanba
A
AnvarIsitish vaqtini bilan o‘lchaymiz: Interval = 100. Global t: Integer; Timer da t := t + 1; Label1.Caption := IntToStr(t div 10) + '.' + IntToStr(t mod 10). t = 125 bo‘lsa — 12.5 s.
Z
ZarinaStart/Stop tugmasi: Timer1.Enabled := not Timer1.Enabled. 12,5 s ichida ampermetr 0,70 A dan 0,50 A ga tushdi.
J
Jasur — bo‘linish qoldig‘i, takrorlanuvchi sikl uchun. Svetofor: Interval = 1000, k := i mod 14; k = 0…5 qizil (6 s), k = 6 sariq (1 s), k = 7…13 yashil (7 s). Sikl 6 + 1 + 7 = 14 s.
M
MalikaSvetoforni faqat o‘quv modeli deb olamiz: haqiqiy yo‘lda signallarga bo‘ysunamiz. Ekranda sekundiga uch martadan ko‘p miltillaydigan rang yasamaymiz — bu ba’zi odamlarga zarar qilishi mumkin.
Siz
Tekshiramiz: i = 20 da k = 20 mod 14 = 6 — sariq.
Informatika
🔒Qulf 3: Sekundomer va svetofor
Topshiriq: t = 125 bo‘lsa, sekundomer nimani ko‘rsatadi?
🔑 Kalit: Sekundomer: 12,5 s ichida g‘altak qizidi va ampermetr 0,70 A dan 0,50 A ga tushdi.
A
AnvarQarshilikli termometr siferblatini rasmga chizamiz. Canvas.TextOut(x, y, 'matn') — (x, y) matnning yuqori chap burchagi. Font.Size, Font.Color, Font.Name matn ko‘rinishini beradi.
Z
ZarinaMatn orqasi bo‘yalmasligi uchun Brush.Style := bsClear. Markazlash uchun Canvas.TextWidth('matn') — matn kengligi.
J
JasurArc, Chord, Pie — sakkizta son: dastlabki to‘rttasi ellips atrofidagi to‘rtburchak, (x3, y3) boshlang‘ich nur, (x4, y4) oxirgi nur nuqtasi. Chiziq soat strelkasiga teskari chiziladi: tartib muhim.
M
Malika — faqat yoy; — yoy va uchlarini tutashtiruvchi kesma; — yoy va ikkita radius, ya’ni sektor. Chord va Pie ichini Brush bilan to‘ldiradi.
Siz
Shkala 0–400 °C bo‘lsa, 100 °C — to‘la doiraning 1/4 qismi, ya’ni 90° li sektor. Hisoblab yozamiz, keyin rasm bilan solishtiramiz.
Informatika
🔒Qulf 4: Termometr siferblati
Topshiriq: Qaysi usul yoy va ikkita radiusni (sektor) chizadi?
Chorshanba
J
JasurPostni hisobotga qo‘yishdan oldin matn va iqtibos qoidalarini eslaymiz. Postning ostida muallif ham, sana ham yo‘q.
Z
Zarina — mazmun va grammatika jihatdan bog‘langan nutq birligi: yaxlitlik (bitta mavzu), bog‘lanish, tugallik va asosiy g‘oya.
A
Anvar — boshqa muallif asaridan olingan parcha: aynan «…» ichida beriladi, manba qavsda yoki izohda: muallif, nom, yil, bet. Manbasiz olingan fikr — .
M
MalikaPostni aynan iqtibos qilamiz: «Metall simning qarshiligi hech qachon o‘zgarmaydi», manba: noma’lum. Darslik manbasini esa to‘liq ko‘rsatamiz.
Siz
Badiiy asarda iqtibos ba’zan manbasiz keladi (ishora), ilmiy matnda esa manba doim ko‘rsatiladi. Biz ilmiy hisobot yozamiz.
Ona tili
🔒Qulf 5: Post va iqtibos
Topshiriq: Ilmiy matnda iqtibosning manbasi qanday ko‘rsatiladi?
🔑 Kalit: Postda muallif, sana va manba yo‘q; uni aynan iqtibos qilib, manbasizligini hisobotga yozamiz.
Z
ZarinaKitob inshosi uch savolga javob beradi: what is it about, why did you like it, who would you recommend it to? Reja: introduction (title, author), short summary, what you liked, recommendation.
A
AnvarXulosa — present tense, spoylersiz: The story begins when... The main character decides to... Fikr: I was impressed by..., What I like most is..., I would recommend it to anyone who...
J
JasurGaplarni who / which va when / while bilan xilma-xil qilamiz: I would recommend it to anyone who likes adventure. While I was reading, I forgot the time.
M
MalikaSuhbat uchun: What kind of books do you enjoy? Have you read anything by...? Do you prefer paper books or e-books? Maqsad — fikrni asoslash, faqat “good” demaslik.
Siz
Klubimizning kitobi — fizika darsligi: I would recommend it to anyone who wants to check a claim, because it gives formulas and tests.
Ingliz tili
🔒Qulf 6: “My favourite book” inshosi
Topshiriq: Which sentence is a summary written in the correct tense?
Payshanba
Z
ZarinaAdabiyot: «Hayotga muhabbat» tahlilida inson tabiat kuchlariga qarshi tengma-teng kurashda ko‘rsatiladi; kurash ruhi va umid ta’kidlanadi. Mavzu so‘zlari: , . Mazmunini aytmaymiz.
J
JasurBugun 13-may: darslikka ko‘ra Alfons Dode 1840-yil 13-mayda Nimda tug‘ilgan va 1897-yil dekabrda vafot etgan: 57 yil umr. Yoshligida maktab o‘qituvchisi bo‘lgan.
A
AnvarO‘n yetti yoshida Parijga ko‘chib, jurnalistika bilan shug‘ullangan. «Tegirmonimdan xatlar» (1869) to‘plami va «Kichkintoy» (1868) avtobiografik romani bor.
Muallif sanalarini ham tekshiramiz: 2027 − 1840 = 187 — bugun tug‘ilganiga 187 yil bo‘ldi.
Adabiyot
🔒Qulf 7: Ikki muallif, ikki hikoya
Topshiriq: Dode necha yil yashagan (1840–1897)?
Z
ZarinaRus tilidan: Л. Н. Толстой, «После бала» — «композиция», «контраст», «антитеза», «рассказ в рассказе» (hikoya ichida hikoya) tushunchalari bilan o‘rganiladi; mavzu — «бесчеловечность».
A
AnvarА. П. Чехов, «Человек в футляре»: «футляр» — g‘ilof; «символ» — fikrni bildiruvchi narsa; «карикатура» — bo‘rttirib ko‘rsatish; «сатира» — kulgi orqali tanqid.
J
JasurMisol: «футляр для очков» — haqiqiy g‘ilof; svetofor — qoida ramzi, «символ».
Reklama ba’zan «карикатура»ga o‘xshaydi: bo‘rttirish. Biz esa raqam bilan tekshiramiz. Asarlar mazmunini aytib bermaymiz, faqat atamalarni oldik.
Rus tili
🔒Qulf 8: Контраст и символ
Topshiriq: «Сатира» — bu nima?
A
AzizSinfdoshim: «Toshko‘mir dinozavrlardan hosil bo‘lgan». To‘g‘rimi? 🦕
Z
ZarinaPaleozoy ≈539 dan ≈252 mln yil avval: 539 − 252 = 287 mln yil. Oltita davr: kembriy, ordovik, silur, devon, toshko‘mir, perm.
A
AnvarKembriyda qisqa geologik vaqtda ko‘p hayvon tiplari paydo bo‘ladi: skeletli hayvonlar, lar. Silurda birinchi quruqlik o‘simliklari va jag‘li baliqlar.
J
JasurDevonda urug‘li o‘simliklar va ≈370 mln yil avval birinchi to‘rt oyoqlilar — tetrapodlar; ular dumg‘azali baliqlardan kelib chiqqan.
M
MalikaToshko‘mir davrida iliq, nam botqoq o‘rmonlari bo‘lgan: paporotnik, qirqbo‘g‘im, plaunlar. Qoldiqlari toshko‘mirga aylangan. Kislorod ko‘p edi — juda katta hasharotlar uchgan.
Siz
Demak, toshko‘mir o‘simliklardan; dinozavrlar keyingi erada, mezozoyda yashagan. Da’vo noto‘g‘ri.
Biologiya
🔒Qulf 9: Toshko‘mir qayerdan?
Topshiriq: Toshko‘mir qanday qoldiqlardan hosil bo‘lgan?
Juma
A
AzizSinfdoshim: «O‘zbekiston faqat paxta yetishtiradi». Rostmi?
Z
ZarinaGeografiya: mustaqillikdan keyin bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tilgan. Paxta maydoni qisqargan, g‘alla, sabzavot, meva va uzum ko‘paygan. Da’vo noto‘g‘ri.
A
AnvarAholi 1990-yildagi ≈20 mln dan hozir ≈37 mln ga o‘sgan: ≈17 mln ga. 100 dan ortiq turdagi foydali qazilma topilgan: oltin, uran, mis, tabiiy gaz.
J
JasurKimyo: da –NH₂ va –COOH bor: H₂N–CH(R)–COOH. Eng oddiylari glitsin H₂N–CH₂–COOH va alanin CH₃–CH(NH₂)–COOH. Ikki guruh bor, shuning uchun : kislota va ishqor bilan reaksiyaga kirishadi.
M
MalikaIkki aminokislota birikkanda suv ajraladi va –CO–NH– hosil bo‘ladi. Massalar: glitsin 75, alanin 89, suv 18: 75 + 89 − 18 = 146.
Siz
Oqsillar ≈20 xil aminokislotadan tuzilgan; ayrimini tana sintez qila olmaydi. Ovqatlanish haqida savollarni shifokordan so‘raymiz.
MalikaDin tarixi: dunyo dinlarining aksariyatida hayot qadrli hisoblanadi. Biz xolis va hurmat bilan o‘rganamiz: bu tekshiriladigan da’vo emas, darslik ma’lumoti.
Z
ZarinaYahudiylik an’anasida inson hayotini saqlash («pikuach nefesh») ko‘p diniy qoidalardan ustun. Xristianlikda o‘ldirmaslik amri va yaqinni sevish tamoyili hayotni himoya qilish asosi sifatida keltiriladi.
A
AnvarBuddizmda birinchi qoida — tirik mavjudotlarga zarar yetkazmaslik; jaynizm va hinduizmda ahimsa tamoyili. Islomda hayot omonat sifatida qaraladi, nohaq qon to‘kish qoralanadi.
J
JasurShaxsiy hayotda hayot qadri o‘ziga g‘amxo‘rlik demakdir: charchasak yoki tashvish bosganda ishonchli kattalarga yoki ruhiy qo‘llab-quvvatlash xizmatiga murojaat qilamiz. Yordam so‘rash — kuchsizlik emas.
Siz
Imtihonlar oldidan bir-birimizga g‘amxo‘rlik qilamiz: uxlash, tanaffus, suhbat.
Dunyo dinlari tarixi
🔒Qulf 11: Hayot qadri va g‘amxo‘rlik
Topshiriq: Qiyin paytda nima qilish yaxshi?
M
MalikaKalitlar: 1) lampa xiralashdi, ampermetr 0,70 dan 0,50 A ga tushdi; 2) formula bilan hisob mos: 10 Ω dan 14 Ω; 3) postda manba yo‘q.
A
AnvarR = R₀(1 + αΔt): R₀ = 10 Ω, α = 0,004 °C⁻¹, Δt = 100 °C: R = 10 · 1,4 = 14 Ω. 7 V da tok 0,70 A dan 0,50 A ga tushadi: ≈ 29 % kamayadi.
Z
ZarinaNixromda α ≈ 0,0002 °C⁻¹: Δt = 500 °C da R = R₀(1 + 0,1), atigi 10 % o‘zgarish. Kichik, lekin nol emas, shuning uchun «hech qachon» baribir noto‘g‘ri.
J
JasurQarshilikli termometr (platina) shunga asoslangan. Juda past haroratda ba’zi moddalar qarshiligi nolga tushadi — o‘ta o‘tkazuvchanlik: simobda ≈ 4,2 K da (1911).
Siz
Hukm: NOTO‘G‘RI. Rozimiz, hisobotni yozamiz.
Fizika
🔒Qulf 12: Hukm: qarshilik o‘zgaradi
Topshiriq: Hukmni qaysi kalitlar hal qildi?
★
Bir haftani bir hikoyada takrorlading!
Bu hikoya 11 ta fanni birlashtirdi.
MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDunyo dinlari tarixiFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Kimyo (Organik kimyo)Rus tili
Da’vo: «Metall simning qarshiligi hech qachon o‘zgarmaydi». Hukm: NOTO‘G‘RI. 1) Qizdirilgan temir g‘altak bilan lampa xiralashdi; ampermetr 0,70 dan 0,50 A ga tushdi. 2) R = R₀(1 + αΔt): 10 Ω dan 100 °C da 14 Ω. Nixromda o‘zgarish juda kichik (α ≈ 0,0002), lekin nol emas. 3) Postda muallif va manba yo‘q. Nima qilish kerak: «hech qachon» so‘ziga ishonmang, nimaga bog‘liqligini so‘rang.
— 10-B jamoa
Topilgan kalitlar
Qizdirilgan temir g‘altak bilan ketma-ket lampa xiralashdi: tok kamaydi, qarshilik ortdi.
Sekundomer: 12,5 s ichida g‘altak qizidi va ampermetr 0,70 A dan 0,50 A ga tushdi.
Postda muallif, sana va manba yo‘q; uni aynan iqtibos qilib, manbasizligini hisobotga yozamiz.
Yulduzli savollar
R = R₀(1 + αΔt) da α nimani bildiradi?
Nuqtadan tekislikkacha perpendikular va og‘ma: qaysi biri qisqa?
O‘ylab ko‘r: R₀ = 20 Ω, α = 0,004, Δt = 50 °C. R qancha?