Organizmlarning jinsiy ko‘payishi
Jinsiy ko‘payishda ikki ota-ona gametalari (erkaklik va urg‘ochilik jinsiy hujayralari) qo‘shilib zigotani hosil qiladi; yangi organizmning genotipi ota-ona genotipidan farq qiladi, shuning uchun jinsiy ko‘payish kombinativ o‘zgaruvchanlik manbayi va evolutsiyada muhim. Shakllari: izogamiya (bir xil harakatchan gametalar – ulotriks), geterogamiya (harakatchan, lekin urg‘ochisi yirik – xlamidomonada), oogamiya (yirik harakatsiz tuxum hujayra va mayda spermatozoid yoki spermiy). Hayvonlarda gametogenez jinsiy bezlarda kechadi: ko‘payish (mitoz), o‘sish, yetilish (meyoz) va shakllanish zonalari; spermatogenezda 1 hujayradan 4 ta spermatozoid, ovogenezda 1 ta yirik tuxum hujayra va 3 ta mayda hujayra (keyin nobud bo‘ladi) hosil bo‘ladi. Gulli o‘simliklarda changdonda meyoz va mitoz orqali chang donasi (2 spermiy), urug‘kurtakda murtak xaltasi (tuxum hujayra va 2 yadroli markaziy hujayra) rivojlanadi. Qo‘sh urug‘lanishda bitta spermiy tuxum hujayra bilan qo‘shilib zigotani (2n), ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib endospermni hosil qiladi; urug‘kurtakdan urug‘, tugunchadan meva paydo bo‘ladi. Infuzoriyalarda konyugatsiya (yadro almashish) irsiy axborotni yangilaydi, lekin nasl sonini oshirmaydi. Partenogenezda tuxum urug‘lanmasdan rivojlanadi (asalarida trutenlar).
| Shakl | Gametalar | Misol |
|---|---|---|
| Izogamiya | bir xil, harakatchan | ulotriks |
| Geterogamiya | harakatchan, urg‘ochisi yirik | xlamidomonada |
| Oogamiya | yirik qo‘zg‘almas tuxum + mayda spermiy | — |
Gilos va olma kabi ko‘p mevali daraxtlar boshqa nav changi bo‘lsa yaxshi hosil beradi. Shuning uchun bog‘ egalari gullash paytida ari uyalarini olib keladi va bog‘ga boshqa nav ham ekadi. Chang gul urug‘chisiga yetib, urug‘lanish va meva hosil bo‘lishiga yo‘l ochadi.
Bog‘bon changlatishni rejalashtiradi, asalarichi uyalarni bog‘ga joylashtiradi, urug‘chi duragay urug‘ olish uchun gullarni nazorat qiladi.
Daraxt gullaganda uzoqroqdan ikki daqiqa hasharotlarning qaysi gullarga qo‘nishini sanang; hasharotlarga tegmang.
| Tuxum | Natija |
|---|---|
| urug‘lanmagan | erkak ari (truten) |
| urug‘langan | urg‘ochi ari (ishchi ari yoki malika) |
| Spermiy qo‘shiladi | Natija |
|---|---|
| tuxum hujayra | zigota 2n → murtak |
| markaziy hujayra | endosperm |
«Gametalar uchrashuvi». Juftliklar spermatogenez va ovogenez zonalarini qog‘ozda chizib, hujayralar sonini (1 → 4 va 1 → 1 + 3) to‘ldiradi.