ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Jinssiz va jinsiy ko‘payish

Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
16

Organizmlarning jinsiy ko‘payishi

Darslik: 69–73-betlar
MaqsadJinsiy ko‘payishning shakllarini, gametogenez va urug‘lanishni, gulli o‘simliklardagi qo‘sh urug‘lanishni hamda partenogenezni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
gameta · gametezigota · zygoteurug‘lanish · fertilisationpartenogenez · parthenogenesis
Tushuntirish

Jinsiy ko‘payishda ikki ota-ona gametalari (erkaklik va urg‘ochilik jinsiy hujayralari) qo‘shilib zigotani hosil qiladi; yangi organizmning genotipi ota-ona genotipidan farq qiladi, shuning uchun jinsiy ko‘payish kombinativ o‘zgaruvchanlik manbayi va evolutsiyada muhim. Shakllari: izogamiya (bir xil harakatchan gametalar – ulotriks), geterogamiya (harakatchan, lekin urg‘ochisi yirik – xlamidomonada), oogamiya (yirik harakatsiz tuxum hujayra va mayda spermatozoid yoki spermiy). Hayvonlarda gametogenez jinsiy bezlarda kechadi: ko‘payish (mitoz), o‘sish, yetilish (meyoz) va shakllanish zonalari; spermatogenezda 1 hujayradan 4 ta spermatozoid, ovogenezda 1 ta yirik tuxum hujayra va 3 ta mayda hujayra (keyin nobud bo‘ladi) hosil bo‘ladi. Gulli o‘simliklarda changdonda meyoz va mitoz orqali chang donasi (2 spermiy), urug‘kurtakda murtak xaltasi (tuxum hujayra va 2 yadroli markaziy hujayra) rivojlanadi. Qo‘sh urug‘lanishda bitta spermiy tuxum hujayra bilan qo‘shilib zigotani (2n), ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib endospermni hosil qiladi; urug‘kurtakdan urug‘, tugunchadan meva paydo bo‘ladi. Infuzoriyalarda konyugatsiya (yadro almashish) irsiy axborotni yangilaydi, lekin nasl sonini oshirmaydi. Partenogenezda tuxum urug‘lanmasdan rivojlanadi (asalarida trutenlar).

ShaklGametalarMisol
Izogamiyabir xil, harakatchanulotriks
Geterogamiyaharakatchan, urg‘ochisi yirikxlamidomonada
Oogamiyayirik qo‘zg‘almas tuxum + mayda spermiy—
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Gilos va olma kabi ko‘p mevali daraxtlar boshqa nav changi bo‘lsa yaxshi hosil beradi. Shuning uchun bog‘ egalari gullash paytida ari uyalarini olib keladi va bog‘ga boshqa nav ham ekadi. Chang gul urug‘chisiga yetib, urug‘lanish va meva hosil bo‘lishiga yo‘l ochadi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon changlatishni rejalashtiradi, asalarichi uyalarni bog‘ga joylashtiradi, urug‘chi duragay urug‘ olish uchun gullarni nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Daraxt gullaganda uzoqroqdan ikki daqiqa hasharotlarning qaysi gullarga qo‘nishini sanang; hasharotlarga tegmang.

Namunalar
TuxumNatija
urug‘lanmaganerkak ari (truten)
urug‘langanurg‘ochi ari (ishchi ari yoki malika)
Asalarida urug‘lanmagan tuxum hujayradan erkak ari (truten), urug‘langandan esa urg‘ochi ari (ishchi ari yoki malika) rivojlanadi.
Bitta changlash naychasidagi ikki spermiy
Spermiy qo‘shiladiNatija
tuxum hujayrazigota 2n → murtak
markaziy hujayraendosperm
Olma gulida bir chang naychasidan kirgan ikki spermiydan biri tuxum hujayra bilan qo‘shilib murtakni, ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib endospermni hosil qiladi.
Sinfda faoliyat

«Gametalar uchrashuvi». Juftliklar spermatogenez va ovogenez zonalarini qog‘ozda chizib, hujayralar sonini (1 → 4 va 1 → 1 + 3) to‘ldiradi.

Mashq
1
Spermatogenez va ovogenezni natijasi bo‘yicha solishtiring.
2
Gulli o‘simliklarda qo‘sh urug‘lanishning ikkala natijasini yozing.
3
Urug‘donning yetilish zonasida 12 ta hujayra meyozga kirdi. Natijada nechta spermatozoid hosil bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun konyugatsiya (infuzoriyalarda) ko‘payish emas, lekin evolutsiya uchun foydali jarayon?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBakteriya va Yer massasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →