ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hayotning organizm darajasi. Oziqlanish turlari

Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
14

Tirik organizmlarning oziqlanishga ko‘ra turlari

Darslik: 63–65-betlar
MaqsadOrganizmlarning oziqlanish turlarini (avtotrof, geterotrof va ularning xillari) farqlash va ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
geterotrof · heterotrophgolozoy · holozoicsaprofit · saprotrophparazit · parasite
Tushuntirish

Oziqlanish – organizmning modda va energiyani o‘zlashtirishi. Uglerod manbayiga ko‘ra avtotroflar (noorganik moddalardan organik modda sintezlaydi) va geterotroflar (tayyor organik moddalar bilan oziqlanadi) farqlanadi. Avtotroflar energiya manbayiga ko‘ra fototroflar (yashil o‘simliklar, sianobakteriyalar) va xemotroflar (nitrifikator, temir, oltingugurt, vodorod bakteriyalari)ga bo‘linadi. Geterotroflarga hayvonlar, zamburug‘lar, ko‘pchilik bakteriyalar va parazit o‘simliklar kiradi. Golozoy oziqlanishda oziq yutiladi, hazm qilinadi va so‘riladi (o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar). Saprofitlar (zamburug‘lar, ba’zi bakteriyalar) fermentlarni avval tashqi muhitga chiqarib, oziqni tashqarida parchalaydi va tayyor mahsulotni shimadi. Parazitlar xo‘jayin organizm hisobiga yashaydi (qoqshol qo‘zg‘atuvchisi, zang zamburug‘lari, zarpechak, bezgak plazmodiysi, askarida). Ba’zi organizmlar aralash oziqlanadi (miksotrof): masalan, evglena. O‘simliklar tuproqdan suvda erigan mineral tuzlar (nitratlar, fosfatlar, sulfatlar) shimadi; hayvonlarga Ca, P, Fe, F kabi elementlar kerak. Parazitlardan saqlanish uchun gigiyena (qo‘l yuvish, yaxshi pishirilgan oziq, toza suv) muhim.

Oziqlanish turiMisollar
Avtotrof: fototroflaryashil o‘simliklar, siyanobakteriyalar
Avtotrof: xemotroflarnitrifikatsiyalovchi, temir, oltingugurt, vodorod bakteriyalari
Geterotrof: golozoyo‘txo‘r va yirtqich hayvonlar
Geterotrof: saprotroflarzamburug‘lar, ayrim bakteriyalar
Geterotrof: parazitlarzarpechak, bezgak plazmodiysi, askarida
Aralash (miksotroflar)evglena
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hovlida yoki maktab bog‘ida to‘kilgan barglar bir necha oyda chirib, tuproqqa aylanadi. Buni saprotrof zamburug‘lar va bakteriyalar qiladi: ular o‘lik organik moddalarni parchalab, o‘simliklar uchun mineral tuzlarni qaytaradi. Kompost shu hodisadan foydalanadi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon kompost tayyorlaydi, o‘rmonchi o‘lik yog‘och parchalanishini kuzatadi, chiqindilarni qayta ishlash zavodi xodimi organik chiqindilarni boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlining bir burchagida chirayotgan barglarga qarang (tegmang va tatib ko‘rmang) va ularda nima o‘sayotganini yozing.

Namunalar
Qalpoqli zamburug‘ chirigan yog‘och ustida o‘sib, fermentlarni tashqariga chiqaradi: bu saprofit oziqlanish.
Zarpechak yashil bargsiz o‘simlik bo‘lib, boshqa o‘simlik poyasiga yopishib, undan tayyor moddalarni so‘rib oladi: parazit oziqlanish.
Sinfda faoliyat

«Oziq zanjiri – oziqlanish turi». Doskada 12 ta organizm kartochkasi guruhlanadi: fototrof, xemotrof, golozoy, saprofit, parazit.

Mashq
1
Avtotrof va geterotroflarning asosiy farqini ayting.
2
Quyidagilarni oziqlanish turiga ajrating: qoramol, achitqi zamburug‘i, nitrifikator bakteriya, askarida.
3
Saprofit va golozoy oziqlanishning bosqichlari qanday farq qiladi?
4
Nima uchun o‘simliklar azot, fosfor va oltingugurtni tuproqdan olishga muhtoj, garchi ular avtotrof bo‘lsa ham?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHech qachon tushmaydigan to‘pHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →