Tirik organizmlarning oziqlanishga ko‘ra turlari
Oziqlanish – organizmning modda va energiyani o‘zlashtirishi. Uglerod manbayiga ko‘ra avtotroflar (noorganik moddalardan organik modda sintezlaydi) va geterotroflar (tayyor organik moddalar bilan oziqlanadi) farqlanadi. Avtotroflar energiya manbayiga ko‘ra fototroflar (yashil o‘simliklar, sianobakteriyalar) va xemotroflar (nitrifikator, temir, oltingugurt, vodorod bakteriyalari)ga bo‘linadi. Geterotroflarga hayvonlar, zamburug‘lar, ko‘pchilik bakteriyalar va parazit o‘simliklar kiradi. Golozoy oziqlanishda oziq yutiladi, hazm qilinadi va so‘riladi (o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar). Saprofitlar (zamburug‘lar, ba’zi bakteriyalar) fermentlarni avval tashqi muhitga chiqarib, oziqni tashqarida parchalaydi va tayyor mahsulotni shimadi. Parazitlar xo‘jayin organizm hisobiga yashaydi (qoqshol qo‘zg‘atuvchisi, zang zamburug‘lari, zarpechak, bezgak plazmodiysi, askarida). Ba’zi organizmlar aralash oziqlanadi (miksotrof): masalan, evglena. O‘simliklar tuproqdan suvda erigan mineral tuzlar (nitratlar, fosfatlar, sulfatlar) shimadi; hayvonlarga Ca, P, Fe, F kabi elementlar kerak. Parazitlardan saqlanish uchun gigiyena (qo‘l yuvish, yaxshi pishirilgan oziq, toza suv) muhim.
| Oziqlanish turi | Misollar |
|---|---|
| Avtotrof: fototroflar | yashil o‘simliklar, siyanobakteriyalar |
| Avtotrof: xemotroflar | nitrifikatsiyalovchi, temir, oltingugurt, vodorod bakteriyalari |
| Geterotrof: golozoy | o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar |
| Geterotrof: saprotroflar | zamburug‘lar, ayrim bakteriyalar |
| Geterotrof: parazitlar | zarpechak, bezgak plazmodiysi, askarida |
| Aralash (miksotroflar) | evglena |
Hovlida yoki maktab bog‘ida to‘kilgan barglar bir necha oyda chirib, tuproqqa aylanadi. Buni saprotrof zamburug‘lar va bakteriyalar qiladi: ular o‘lik organik moddalarni parchalab, o‘simliklar uchun mineral tuzlarni qaytaradi. Kompost shu hodisadan foydalanadi.
Bog‘bon kompost tayyorlaydi, o‘rmonchi o‘lik yog‘och parchalanishini kuzatadi, chiqindilarni qayta ishlash zavodi xodimi organik chiqindilarni boshqaradi.
Hovlining bir burchagida chirayotgan barglarga qarang (tegmang va tatib ko‘rmang) va ularda nima o‘sayotganini yozing.
«Oziq zanjiri – oziqlanish turi». Doskada 12 ta organizm kartochkasi guruhlanadi: fototrof, xemotrof, golozoy, saprofit, parazit.