Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
14
Tirik organizmlarning oziqlanishga ko‘ra turlari
Darslik: 63–65-betlar
MaqsadOrganizmlarning oziqlanish turlarini (avtotrof, geterotrof va ularning xillari) farqlash va ahamiyatini tushuntirish.
Oziqlanish – organizmning modda va energiyani o‘zlashtirishi. Uglerod manbayiga ko‘ra avtotroflar (noorganik moddalardan organik modda sintezlaydi) va geterotroflar (tayyor organik moddalar bilan oziqlanadi) farqlanadi. Avtotroflar energiya manbayiga ko‘ra fototroflar (yashil o‘simliklar, sianobakteriyalar) va xemotroflar (nitrifikator, temir, oltingugurt, vodorod bakteriyalari)ga bo‘linadi. Geterotroflarga hayvonlar, zamburug‘lar, ko‘pchilik bakteriyalar va parazit o‘simliklar kiradi. Golozoy oziqlanishda oziq yutiladi, hazm qilinadi va so‘riladi (o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar). Saprofitlar (zamburug‘lar, ba’zi bakteriyalar) fermentlarni avval tashqi muhitga chiqarib, oziqni tashqarida parchalaydi va tayyor mahsulotni shimadi. Parazitlar xo‘jayin organizm hisobiga yashaydi (qoqshol qo‘zg‘atuvchisi, zang zamburug‘lari, zarpechak, bezgak plazmodiysi, askarida). Ba’zi organizmlar aralash oziqlanadi (miksotrof): masalan, evglena. O‘simliklar tuproqdan suvda erigan mineral tuzlar (nitratlar, fosfatlar, sulfatlar) shimadi; hayvonlarga Ca, P, Fe, F kabi elementlar kerak. Parazitlardan saqlanish uchun gigiyena (qo‘l yuvish, yaxshi pishirilgan oziq, toza suv) muhim.
Namunalar
Qalpoqli zamburug‘ chirigan yog‘och ustida o‘sib, fermentlarni tashqariga chiqaradi: bu saprofit oziqlanish.
Zarpechak yashil bargsiz o‘simlik bo‘lib, boshqa o‘simlik poyasiga yopishib, undan tayyor moddalarni so‘rib oladi: parazit oziqlanish.
Saprofit va golozoy oziqlanishning bosqichlari qanday farq qiladi?
Golozoyda oziq avval yutiladi, keyin ichkarida hazm qilinadi va so‘riladi; saprofitda fermentlar tashqariga chiqariladi, hazm tashqarida bo‘ladi, so‘ng mahsulot shimiladi.
4
Nima uchun o‘simliklar azot, fosfor va oltingugurtni tuproqdan olishga muhtoj, garchi ular avtotrof bo‘lsa ham?
Fotosintez faqat C, H, O dan uglevod hosil qiladi; oqsil, nuklein kislotalar, ATF va xlorofill uchun N, P, S, Mg kerak, ular mineral tuzlar ko‘rinishida shimiladi.