Hujayra darajasi. Hujayra nazariyasi. Moddalar almashinuvi
Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
8
Moddalar almashinuvi – hujayra hayotiy faoliyatining asosi
Darslik: 38–41-betlar
MaqsadPlastik va energiya almashinuvining bog‘liqligini, energetik almashinuv bosqichlarini va ATF hosil bo‘lishini tushuntirish.
Metabolizm (moddalar almashinuvi) – hujayrada boradigan plastik va energetik almashinuv reaksiyalari yig‘indisi. Plastik almashinuv (assimilatsiya, anabolizm) oddiy moddalardan hujayraga xos murakkab moddalar sintezi bo‘lib, energiya sarflaydi; energetik almashinuv (dissimilatsiya, katabolizm) moddalarni parchalab energiya ajratadi va u ATFda to‘planadi. ADF + fosfat + energiya → ATF; ATF parchalanganda taxminan 40 kJ/mol ajraladi. Energetik almashinuv uch bosqichda kechadi: 1) tayyorgarlik – hazm tizimi va lizosomalarda polimerlar monomerlarga ajraladi, energiya issiqlik bo‘lib tarqaladi; 2) kislorodsiz bosqich – glikoliz sitoplazmada: 1 glukoza → 2 piruvat (3 uglerodli modda), sof 2 ATF; kislorod yetmasa muskulda piruvat sut kislotaga, xamirturushda spirt va CO₂ ga aylanadi (bijg‘ish); 3) kislorodli bosqich – mitoxondriyada piruvat CO₂ va H₂O gacha oksidlanadi. Umumiy: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + energiya. Darslikda 1 glukozadan jami 38 ATF (2 + 36) deb olinadi; hozirgi o‘lchashlar 30–32 ATFga yaqin natija beradi, shuning uchun hisoblarda darslik qiymati shartli ishlatiladi.
Namunalar
Sprinter muskullarida kislorod yetishmaganda glikoliz sut kislota hosil qiladi; 1 glukozadan faqat 2 ATF olinadi, shuning uchun muskul tez charchaydi.
Xamir achiganda xamirturush glukozani kislorodsiz parchalaydi: spirt va CO₂ hosil bo‘ladi; gaz pufakchalari xamirni ko‘taradi.
Sinfda faoliyat
«Energiya yo‘li». Sinf uch guruhga bo‘linadi; har biri bitta bosqichni sahnalashtiradi: nima kiradi, nima chiqadi, qayerda, necha ATF.
Mashq
1
Plastik va energetik almashinuvning bir-biriga bog‘liqligini tushuntiring.
Plastik almashinuv ATF energiyasini sarflaydi, ATF esa energetik almashinuvda hosil bo‘ladi; energetik almashinuv fermentlari esa plastik almashinuvda sintezlanadi.
2
Glikoliz qayerda kechadi va natijada nima hosil bo‘ladi (1 glukozadan)?
Sitoplazmada; 2 molekula piruvat va sof 2 ATF (kislorod bo‘lmasa piruvatdan sut kislota yoki spirt hosil bo‘ladi).
3
Darslik qiymati bilan hisoblang: 5 molekula glukoza aerob parchalansa, necha ATF hosil bo‘ladi? (Faqat son.)
190
4
Nima uchun aerob nafas olish anaerobga qaraganda ancha ko‘p energiya beradi?
Anaerob jarayonda glukoza to‘liq oksidlanmaydi (sut kislota yoki spirt qoladi, energiyasi saqlanadi); kislorodli bosqichda mitoxondriyada CO₂ va H₂O gacha to‘liq oksidlanadi va ko‘p ATF hosil bo‘ladi.