Kimyoviy evolutsiya. Arxey va proterozoy

Yer tarixi eralarga bo‘linadi: arxey (eng qadimgi), proterozoy (dastlabki hayot), paleozoy (qadimgi hayot), mezozoy (o‘rta hayot), kaynozoy (yangi hayot). Qatlamlar yoshi radioaktiv elementlarning parchalanishi bo‘yicha aniqlanadi (radiometrik usul). Yer yoshi taxminan 4,54 mlrd yil; uning dastlabki 0,5 mlrd yili (4,54–4,0 mlrd yil oldin) ko‘pincha alohida – katarxey (gadey) deb ajratiladi. Arxey (taxminan 4,0–2,5 mlrd yil oldin): atmosferada kislorod bo‘lmagan, vulqonlar ko‘p, okeanlar hosil bo‘lgan; qatlamlar yuqori harorat va bosimda o‘zgargani uchun qazilmalar kam; eng qadimgi hayot izlari – bakteriyalar va ularning stromatolitlari (taxminan 3,5 mlrd yil oldin), fotosintezlovchi sianobakteriyalar. Fotosintez kislorod ajratib, keyinchalik (taxminan 2,4 mlrd yil oldin) atmosferada kislorod to‘planishiga (Katta oksidlanish hodisasi) olib keldi. Proterozoy (taxminan 2,5 mlrd – 539 mln yil oldin): kislorod ko‘payib, aerob organizmlar tarqaldi; taxminan 2 mlrd yil oldin yadroli – eukariot – hujayralar paydo bo‘lgan (mitoxondriya va xloroplast simbiogenez natijasi); jinsiy ko‘payish, so‘ngra ko‘p hujayralilik (taxminan 1,2–1 mlrd yil oldin qizil suvo‘tlar) rivojlandi. Proterozoy oxirida (Ediakar davri, taxminan 575–539 mln yil oldin) yumshoq tanali ko‘p hujayrali hayvonlar paydo bo‘lgan: kovakichlilar, yassi va halqali chuvalchanglarga o‘xshash shakllar; ikki tomonlama simmetriya – tana oldi va orqasi, yelka va qorni bo‘lishi, harakatni va sezgi organlarining boshda to‘planishini yengillashtirgan yirik aromorfoz. Ozon qatlami quruqlikka chiqish uchun sharoit tayyorladi. Ba’zi davrlarda Yer deyarli to‘la muz bilan qoplangan («Qor to‘pi Yer» gipotezasi) deb hisoblanadi.