Evolutsiyani isbotlashda solishtirma anatomiya, paleontologiya fanlari dalillari
Solishtirma anatomiya organlar tuzilishini taqqoslaydi. Gomologik organlar – kelib chiqishi va tuzilishi bir xil, vazifasi turlicha bo‘lishi mumkin: odam qo‘li, kit suzgichi, ko‘rshapalak va qush qanoti – barchasida yelka, bilak, tirsak, kaft va barmoq suyaklari bor; o‘simliklarda no‘xat gajagi va zirk tikani – o‘zgargan barg. Gomologiya umumiy ajdodni ko‘rsatadi (divergent evolutsiya). Analogik organlar – vazifasi o‘xshash, kelib chiqishi har xil: kapalak va qush qanoti, kaktus tikani (barg) va do‘lana tikani (novda); ular o‘xshash muhitga moslanish (konvergensiya) natijasi. Rudiment organlar – ajdodlarda to‘liq rivojlangan, hozir ahamiyati kamaygan: otning yon barmoqlari, kitning chanoq suyaklari, odamda dumg‘aza (dum suyagi), aql tishlari, quloq muskullari (ko‘richak o‘simtasi ham kichrayib, boshqa vazifalarga ega). Atavizm – ajdod belgilarining ayrim individlarda qaytishi: odamda dum o‘simtasining, qalin tuk qoplamining tug‘ilishidan mavjud bo‘lishi (juda kam), otlarda yon barmoqlar. Paleontologiya: qazilmalar tirik olamning tarixini ko‘rsatadi; oraliq shakllar guruhlarni bog‘laydi: arxeopteriks (taxminan 150 mln yil oldin) – tishli, dumi uzun, patlari bor – sudralib yuruvchi va qush belgilari; tiktaalik (taxminan 375 mln yil oldin) – baliq va ilk quruqlik umurtqalilari orasida; otning filogenetik qatori – kichik ko‘p barmoqli ajdodlardan uch barmoqli shakllar (masalan, gipparion) orqali hozirgi bir barmoqli otgacha; kit ajdodlari – quruqlikdagi tuyoqli hayvonlardan suvga o‘tish. Qazilmalar qatlamlar bo‘yicha tartibda joylashgan: chuqur qatlamlarda sodda va qadimiy, yuqorida murakkab, hozirgilarga yaqin shakllar.
| Organlar | Mohiyati | Misol |
|---|---|---|
| Gomologik | kelib chiqishi bir, vazifasi har xil | odam qo‘li, kit suzgichi, ko‘rshapalak qanoti |
| Analogik | vazifasi o‘xshash, kelib chiqishi boshqa | kapalak va qush qanoti |
| Rudiment | kichraygan | otning yon barmoqlari, odam dumg‘azasi |
| Atavizm | ajdod belgisining qaytishi | otda yon barmoqlar |
Tabiiy tarix muzeyida topilgan qazilma tish yoki suyak bo‘lagini tanish hayvonlarniki bilan solishtirib, qaysi guruhga tegishli ekani aniqlanadi. Bunda gomologik tuzilmalar tanishga yordam beradi: bir xil asosdagi suyaklar turli hayvonda boshqacha ko‘rinadi.
Paleontolog qazilmalarni aniqlaydi, muzey preparatori suyaklarni tayyorlaydi, arxeolog topilgan suyaklarni o‘rganadi.
O‘z ko‘rsatkich barmog‘ingizning bo‘g‘imlarini sanang (uchta bo‘lak bor), so‘ng ko‘rshapalak qanotini tasavvur qilib, xuddi shu suyaklar qayerda bo‘lishini o‘ylang.
| Arxeopteriks | Belgilari |
|---|---|
| Qush | patlar, qanotlar, qo‘shilgan o‘mrov |
| Sudralib yuruvchi | tishli jag‘lar, uzun dum, barmoqlarda tirnoqlar |
«Gomologiya yoki analogiya?»: rasmlar (odam qo‘li, kit suzgichi, qush va kapalak qanoti, kaktus va do‘lana tikani) juftlab ko‘rsatiladi, o‘quvchilar kartochka bilan javob beradi.