ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Evolutsiya dalillari

Darslar 50–51 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
51

Evolutsiyani isbotlashda solishtirma anatomiya, paleontologiya fanlari dalillari

Darslik: 204–206-betlar
MaqsadSolishtirma anatomiya (gomologik, analogik, rudiment organlar, atavizm) va paleontologiya (oraliq shakllar, filogenetik qatorlar) dalillarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
gomologik organlar · homologous organsanalogik organlar · analogous organsrudiment · vestigial organatavizm · atavism
Tushuntirish

Solishtirma anatomiya organlar tuzilishini taqqoslaydi. Gomologik organlar – kelib chiqishi va tuzilishi bir xil, vazifasi turlicha bo‘lishi mumkin: odam qo‘li, kit suzgichi, ko‘rshapalak va qush qanoti – barchasida yelka, bilak, tirsak, kaft va barmoq suyaklari bor; o‘simliklarda no‘xat gajagi va zirk tikani – o‘zgargan barg. Gomologiya umumiy ajdodni ko‘rsatadi (divergent evolutsiya). Analogik organlar – vazifasi o‘xshash, kelib chiqishi har xil: kapalak va qush qanoti, kaktus tikani (barg) va do‘lana tikani (novda); ular o‘xshash muhitga moslanish (konvergensiya) natijasi. Rudiment organlar – ajdodlarda to‘liq rivojlangan, hozir ahamiyati kamaygan: otning yon barmoqlari, kitning chanoq suyaklari, odamda dumg‘aza (dum suyagi), aql tishlari, quloq muskullari (ko‘richak o‘simtasi ham kichrayib, boshqa vazifalarga ega). Atavizm – ajdod belgilarining ayrim individlarda qaytishi: odamda dum o‘simtasining, qalin tuk qoplamining tug‘ilishidan mavjud bo‘lishi (juda kam), otlarda yon barmoqlar. Paleontologiya: qazilmalar tirik olamning tarixini ko‘rsatadi; oraliq shakllar guruhlarni bog‘laydi: arxeopteriks (taxminan 150 mln yil oldin) – tishli, dumi uzun, patlari bor – sudralib yuruvchi va qush belgilari; tiktaalik (taxminan 375 mln yil oldin) – baliq va ilk quruqlik umurtqalilari orasida; otning filogenetik qatori – kichik ko‘p barmoqli ajdodlardan uch barmoqli shakllar (masalan, gipparion) orqali hozirgi bir barmoqli otgacha; kit ajdodlari – quruqlikdagi tuyoqli hayvonlardan suvga o‘tish. Qazilmalar qatlamlar bo‘yicha tartibda joylashgan: chuqur qatlamlarda sodda va qadimiy, yuqorida murakkab, hozirgilarga yaqin shakllar.

OrganlarMohiyatiMisol
Gomologikkelib chiqishi bir, vazifasi har xilodam qo‘li, kit suzgichi, ko‘rshapalak qanoti
Analogikvazifasi o‘xshash, kelib chiqishi boshqakapalak va qush qanoti
Rudimentkichrayganotning yon barmoqlari, odam dumg‘azasi
Atavizmajdod belgisining qaytishiotda yon barmoqlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tabiiy tarix muzeyida topilgan qazilma tish yoki suyak bo‘lagini tanish hayvonlarniki bilan solishtirib, qaysi guruhga tegishli ekani aniqlanadi. Bunda gomologik tuzilmalar tanishga yordam beradi: bir xil asosdagi suyaklar turli hayvonda boshqacha ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Paleontolog qazilmalarni aniqlaydi, muzey preparatori suyaklarni tayyorlaydi, arxeolog topilgan suyaklarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘z ko‘rsatkich barmog‘ingizning bo‘g‘imlarini sanang (uchta bo‘lak bor), so‘ng ko‘rshapalak qanotini tasavvur qilib, xuddi shu suyaklar qayerda bo‘lishini o‘ylang.

Namunalar
Ko‘rshapalak qanoti va kapalak qanoti – analogik (ikkalasi uchadi, lekin biri suyakli oldingi oyoq, ikkinchisi ko‘krak o‘simtasi); ko‘rshapalak qanoti va odam qo‘li – gomologik (suyaklar rejasi bir xil).
ArxeopteriksBelgilari
Qushpatlar, qanotlar, qo‘shilgan o‘mrov
Sudralib yuruvchitishli jag‘lar, uzun dum, barmoqlarda tirnoqlar
Arxeopteriksda patlar, qanot, birlashgan o‘mrov suyagi (qushlarga xos) va tishli jag‘, uzun suyakli dum, panjadagi tirnoqlar (sudralib yuruvchilarga xos) bor – bu ikki guruh orasidagi oraliq shakl.
Sinfda faoliyat

«Gomologiya yoki analogiya?»: rasmlar (odam qo‘li, kit suzgichi, qush va kapalak qanoti, kaktus va do‘lana tikani) juftlab ko‘rsatiladi, o‘quvchilar kartochka bilan javob beradi.

Mashq
1
Gomologik va analogik organlar farqini misol bilan yozing.
2
Rudiment va atavizmni farqlang.
3
Arxeopteriks 150 mln yil oldin, tiktaalik 375 mln yil oldin yashagan. Ular orasidagi farq necha mln yil? (Faqat son.)
4
Nima uchun oraliq shakllar evolutsiyaga dalil bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQisqa tutashuv — eng yaxshi usulmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →