ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Moslanishlar. 4-laboratoriya

Darslar 46–47 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
47

4-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 191–192-betlar
MaqsadOrganizmlarning (qush, baliq, toshbaqa) yashash muhitiga moslanish belgilarini kuzatish va jadvalga tizimlash; moslanishlarning nisbiyligini xulosa qilish.
Yangi so‘zlar
moslanish belgisi · adaptive traitpat · feathersuzgich · finkarapaks · carapace
Tushuntirish

Laboratoriya maqsadi – qush (havo muhiti), baliq (suv muhiti) va toshbaqa (quruqlik, cho‘l) tuzilishidagi moslanish belgilarini aniqlash. Jihozlar: o‘qituvchi ko‘rsatadigan qafasdagi qush yoki qush patlari to‘plami, akvariumdagi baliqlar (yoki rasmlari), toshbaqa (tirik burchakda yoki rasmi), lupa, daftar. Xavfsizlik va odob: tirik hayvonlarni faqat o‘qituvchi ko‘rsatganda, bezovta qilmay, shisha va qafasni urmasdan kuzating; ularga o‘zingiz oziq bermang; hayvonni ushlash faqat kattalar yordamida, so‘ng qo‘lni sovunlab yuving (qush, toshbaqa va akvarium suvi bakteriya tarqatishi mumkin). Ish tartibi: 1) qushning tashqi tuzilishini ko‘ring: tana shakli (oqim chiziqli), patlar (konturli va par), qanot, dum, tumshuq; 2) zoologiyadan bilganingizga tayanib ichki tuzilishdagi belgilarni yozing: yengil, kovak suyaklar, ko‘krak suyagida toj, to‘rt kameradan iborat yurak, havo xaltachali o‘pka, tishsiz tumshuq; 3) baliqda tana shakli, tangachalar va shilimshiq, suzgichlar, yon chiziq, jabra; 4) toshbaqada karapaks (qalqon), shox qoplam, qalin oyoqlar, suv tejash, kecha-kunduzgi xulq; 5) har bir guruh uchun jadval to‘ldiring: belgi – qaysi vazifa uchun; 6) moslanishning nisbiyligiga misol yozing (pingvin va tuyaqush uchmaydi, baliq suvdan chiqsa nobud bo‘ladi). Xulosa: tuzilish va funksiya muhitga moslashgan, biroq moslanish faqat o‘z sharoitida foydali.

!Diqqat!
Tirik hayvonlarni faqat o‘qituvchi ko‘rsatganda kuzating, bezovta qilmang, shisha va katakni urmang, o‘zingiz boqmang; ishdan keyin qo‘llarni sovun bilan yuving.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hayvonot bog‘ida cho‘l toshbaqasi uchun qafas shunday jihozlanadi: iliq tosh, soya, kovlash uchun qum. Bu uning morfologik va fiziologik moslanishlariga mos keladi: xodim ularni bilmasa, hayvon o‘zini yomon his qiladi.

Kim ishlatadi

Hayvonot bog‘i xodimi qafaslarni jihozlaydi, yovvoyi tabiatni tiklash xodimi hayvonlarni tabiatga qaytarishga tayyorlaydi, aviakonstruktor qush qanotlarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Turli joyda yashaydigan ikki hayvonni (masalan, baliq va tuyani) o‘ylab, har birining boshqasining yashash joyida qiyinchilik tug‘diradigan bittadan belgisini yozing.

Namunalar
BelgiAhamiyati
oqim chizig‘i shaklidagi tanasuvda qarshilik kam
shilimshiqli tangachalarishqalanish kamayadi, himoya
yon chiziqsuv bosimi va oqimini sezish
jabralarsuvdan kislorod olish
Baliq: oqim chiziqli tana – suvga qarshilik kam; shilimshiq tangacha – ishqalanish kam va himoya; yon chiziq – suv bosimi va oqimini sezish; jabra – suvdagi kislorodni olish.
BelgiAhamiyati
yengil kovak suyaklar, patlaruchishni yengillashtiradi
havo xaltachali o‘pkanafas olish va chiqarishda gaz almashinuvi
to‘rt kamerali yurakkislorodga boy qonni tez yetkazadi
Qush: yengil kovak suyaklar va patlar uchishni osonlashtiradi, havo xaltachali o‘pka ikki marta gaz almashinuvini ta’minlaydi (nafas olishda ham, chiqarishda ham), to‘rt kamerali yurak qonni kislorodga boy holda tez yetkazadi. Biroq tuyaqush va pingvin uchmaydi – moslanish nisbiy.
Sinfda faoliyat

«Moslanish detektivi»: har bir guruh qushning, baliqning yoki toshbaqaning rasmini oladi va 5 ta moslanish belgisini ko‘rsatadi.

Mashq
1
Qushning uchishga moslashgan to‘rtta belgisini yozing.
2
Baliqning suv muhitiga moslanishlaridan uchtasini va ularning vazifasini yozing.
3
Qushda to‘rt kamerali yurak va baliqda ikki kamerali yurak bor. Kameralar farqi necha? (Faqat son.)
4
Nima uchun tuyaqush va pingvin misolida moslanishning nisbiyligi ko‘rinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli165 % — soxta so‘rovmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →