Darslar 42–43 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
43
3-laboratoriya mashg‘uloti
Darslik: 173–174-betlar
MaqsadBir turga kiruvchi individlar orasidagi o‘xshashlik va farqlarni (o‘zgaruvchanlikni) o‘lchab, variatsion qator tuzish va xulosa chiqarish.
Laboratoriya maqsadi – bir turdagi individlar orasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash hamda sabablarini o‘rganish. Material: o‘qituvchi tayyorlagan bug‘doy boshoqlari yoki bir tur o‘simlik barglari (gerbariy), chizg‘ich, daftar; qaychi va o‘tkir narsalarni ishlatmang. Ish tartibi: 1) 20–30 ta namunani raqamlang; 2) har birida bitta belgini (masalan, boshoqdagi boshoqchalar soni yoki barg uzunligi) sanang yoki o‘lchang; 3) variatsion qator tuzing – qiymatlarni o‘sish tartibida yozing; 4) har bir qiymat nechta uchrashini (chastotasini) sanab jadval tuzing; 5) o‘rtacha qiymatni (barcha qiymatlar yig‘indisi : namunalar soni) va eng ko‘p uchraydigan qiymatni (moda) toping; 6) daftarda ustunli diagramma chizing – ko‘p belgilar o‘rtacha atrofida guruhlanadi va ikki chetda kam uchraydi (qo‘ng‘iroqsimon egri). Xulosa: bir turning individlari ham o‘xshash, ham har xil. Farqlar ikki sababga ega: muhit ta’siri (modifikatsion, irsiylanmaydi, reaksiya normasi doirasida) va irsiy o‘zgaruvchanlik (mutatsion, kombinativ). Irsiy farqlar tanlanish uchun material bo‘ladi, shuning uchun o‘zgaruvchanlik evolutsiya uchun muhim.
Bir ekin navining urug‘lari yaxshi o‘g‘itlangan va o‘g‘itsiz maydonga ekilsa, o‘rtacha boshoq uzunligi farq qiladi; bu farq irsiy emas (modifikatsiya): urug‘lari keyingi yili bir xil sharoitda ekilsa, farq yo‘qoladi.
Sinfda faoliyat
«Qo‘ng‘iroq egri»: sinfning bo‘ylari yoki qadam uzunligi o‘lchanib, ustunli diagramma doskada birgalikda chiziladi.