ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Evolutsiya omillari. 3-laboratoriya

Darslar 42–43 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
43

3-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 173–174-betlar
MaqsadBir turga kiruvchi individlar orasidagi o‘xshashlik va farqlarni (o‘zgaruvchanlikni) o‘lchab, variatsion qator tuzish va xulosa chiqarish.
Yangi so‘zlar
variatsion qator · variation seriesmoda · mode (most frequent value)o‘rtacha qiymat · meanmodifikatsion o‘zgaruvchanlik · modification variation
Tushuntirish

Laboratoriya maqsadi – bir turdagi individlar orasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash hamda sabablarini o‘rganish. Material: o‘qituvchi tayyorlagan bug‘doy boshoqlari yoki bir tur o‘simlik barglari (gerbariy), chizg‘ich, daftar; qaychi va o‘tkir narsalarni ishlatmang. Ish tartibi: 1) 20–30 ta namunani raqamlang; 2) har birida bitta belgini (masalan, boshoqdagi boshoqchalar soni yoki barg uzunligi) sanang yoki o‘lchang; 3) variatsion qator tuzing – qiymatlarni o‘sish tartibida yozing; 4) har bir qiymat nechta uchrashini (chastotasini) sanab jadval tuzing; 5) o‘rtacha qiymatni (barcha qiymatlar yig‘indisi : namunalar soni) va eng ko‘p uchraydigan qiymatni (moda) toping; 6) daftarda ustunli diagramma chizing – ko‘p belgilar o‘rtacha atrofida guruhlanadi va ikki chetda kam uchraydi (qo‘ng‘iroqsimon egri). Xulosa: bir turning individlari ham o‘xshash, ham har xil. Farqlar ikki sababga ega: muhit ta’siri (modifikatsion, irsiylanmaydi, reaksiya normasi doirasida) va irsiy o‘zgaruvchanlik (mutatsion, kombinativ). Irsiy farqlar tanlanish uchun material bo‘ladi, shuning uchun o‘zgaruvchanlik evolutsiya uchun muhim.

!Diqqat!
Qaychi yoki o‘tkir narsalardan foydalanmang; namunalarni o‘qituvchi tayyorlaydi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozorda tuxum yoki olma o‘lchamiga qarab navlarga ajratiladi: ko‘pi o‘rtacha o‘lchamga to‘g‘ri keladi, juda kichik va juda katta kam bo‘ladi. Navlarga ajratish uchun eng ko‘p uchraydigan o‘lcham va o‘rtacha o‘lchamni bilish kerak.

Kim ishlatadi

Sifat nazoratchisi mahsulotni navlarga ajratadi, tikuvchilik korxonasi kiyim o‘lchamlarini ko‘p kishi o‘lchamlaridan tanlaydi, fermer statistikasi hosil o‘lchamlarini tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘n kun davomida uy vazifasiga ketgan vaqtni daqiqalarda yozib, eng ko‘p uchragan qiymat va o‘rtachani toping.

Namunalar
01234243114151617Boshoqlar soniBoshoqchalar soni bo‘yicha boshoqlar
10 ta boshoqdagi boshoqchalar soni: 14, 15, 16, 15, 17, 15, 16, 14, 16, 15. Variatsion qator: 14, 14, 15, 15, 15, 15, 16, 16, 16, 17. Moda 15 (4 marta). O‘rtacha: (14+14+15+15+15+15+16+16+16+17) : 10 = 153 : 10 = 15,3.
Bir ekin navining urug‘lari yaxshi o‘g‘itlangan va o‘g‘itsiz maydonga ekilsa, o‘rtacha boshoq uzunligi farq qiladi; bu farq irsiy emas (modifikatsiya): urug‘lari keyingi yili bir xil sharoitda ekilsa, farq yo‘qoladi.
Sinfda faoliyat

«Qo‘ng‘iroq egri»: sinfning bo‘ylari yoki qadam uzunligi o‘lchanib, ustunli diagramma doskada birgalikda chiziladi.

Mashq
1
Quyidagi qiymatlarning o‘rtachasini toping: 12, 14, 13, 15, 16. (Faqat son.)
2
2, 3, 3, 4, 3, 5, 4 qiymatlari uchun modani toping. (Faqat son.)
3
Variatsion qatorda qiymatlar nima uchun o‘rtacha atrofida ko‘proq uchraydi?
4
Qanday qilib tekshirib ko‘rsa bo‘ladiki, farq irsiymi yoki muhit ta’sirimi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli7 bosqichda 1000 kishi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →