Ch. Darvinning evolutsion g‘oyalari
Charlz Darvin (1809–1882) 1831–1836-yillarda «Bigl» kemasida dunyo bo‘ylab sayohat qilib, Galapagos orollaridagi turlar (har bir orolda tumshug‘i boshqacha vyuroklar – «Darvin vyuroklari»), Janubiy Amerika qazilmalari va geografik tarqalishni kuzatdi. Uzoq yillik ishdan so‘ng 1859-yilda «Turlarning kelib chiqishi» asarini nashr etdi (A. Uolles ham mustaqil ravishda shunga yaqin xulosaga kelgan edi). Darvin seleksiyani o‘rgandi: sun’iy tanlashda inson foydali belgili individlarni saralab ko‘paytiradi (ongsiz va ongli tanlash); shu yo‘l bilan hozirgi zotlar va navlar yaratilgan. O‘zgaruvchanlikni u muayyan (guruhli, irsiylanmaydigan) va nomuayyan (individual, irsiylanadigan) shakllarga ajratdi, hozirgi atamalar bo‘yicha modifikatsion va irsiy o‘zgaruvchanlikka mos. Tabiatda organizmlar ko‘plab nasl beradi, resurslar esa cheklangan, shuning uchun yashash uchun kurash bor: tur ichidagi (eng shiddatli), turlararo va noqulay muhit sharoitiga qarshi. Bunda foydali irsiy belgilari bor individlar ko‘proq yashab nasl qoldiradi – bu tabiiy tanlanish. Uzoq vaqt davomida tabiiy tanlanish moslanishlarni to‘playdi va turlar o‘zgarib, yangi turlar paydo bo‘ladi. Darvin irsiyat mexanizmini bilmagan; genetika (Mendel qonunlari) keyin bu ta’limotni to‘ldirdi va hozirgi evolutsiyaning sintetik nazariyasi shu asosda shakllandi. Evolutsiya nazariyasi son-sanoqsiz kuzatish va dalillar bilan tasdiqlangan fan nazariyasidir.
«Tanlanish o‘yini»: ikki xil rangdagi (och va to‘q) qog‘oz «kapalaklar» rangli fonda tarqatiladi, o‘quvchilar «qush» bo‘lib ko‘proq qaysi rangni topishini sanaydi.