Hujayra muhandisligi asosida hayvonlar irsiyatini o‘zgartirish. Gibridoma
Hujayra muhandisligi hujayra va to‘qimalar bilan sun’iy sharoitda ishlaydi. Transgen hayvon olish uchun zigotaga mikroinyeksiya yordamida gen kiritiladi: shu usulda yirik va tez o‘suvchi transgen sichqon va quyonlar olingan. Klon – bitta hujayra yoki organizmdan bo‘linish yo‘li bilan hosil bo‘lgan genetik bir xil avlod. Yuksak hayvonlar klonini olish uchun yadro ko‘chirish usuli ishlatiladi: tuxum hujayra yadrosi olib tashlanib, o‘rniga boshqa hujayra yadrosi kiritiladi. J. Gerdon bu usulni 1962-yilda baqalarda qo‘lladi (Nobel mukofoti, 2012). 1996-yilda Roslin institutida (Shotlandiya) voyaga yetgan qo‘yning sut bezi somatik hujayrasi yadrosidan klon qo‘y – Dolli olindi (1997-yilda e’lon qilindi). Gibridoma texnologiyasini 1975-yilda G. Kyoler va S. Milshteyn yaratdi: antitana ishlab chiqaruvchi limfotsit va tez bo‘linuvchi o‘sma hujayrasi qo‘shiladi; hosil bo‘lgan gibridoma ham antitana ishlab chiqaradi, ham cheksiz bo‘linadi. Bitta gibridoma klonidan bir turdagi – monoklonal – antitanalar olinadi. Ular tibbiy tashxis (test tizimlari), kasallik qo‘zg‘atuvchilarni aniqlash va ba’zi kasalliklarni davolashda ishlatiladi.
| Yo‘nalish | Usul | Natija |
|---|---|---|
| Transgen hayvonlar | zigotaga mikroinyeksiya | yirik, tez o‘suvchi sichqon, quyonlar |
| Klonlash | yadro ko‘chirish | Dolli qo‘yi (1996) |
| Gibridoma | limfotsit + o‘sma hujayrasi | monoklonal antitanalar |
Oziq-ovqat inspektori «tarkibida iz holida bo‘lishi mumkin» degan yozuvni tekshirish uchun tez test chizig‘idan foydalanadi. Bunday chiziqlarda monoklonal antitanalar bo‘ladi: ular aynan bitta oqsilni taniydi, shuning uchun juda oz miqdorni ham ko‘rsatadi.
Oziq-ovqat inspektori allergenlarni tekshiradi, laboratoriya tahlilchisi antitanalar bilan ishlaydi, veterinar tezkor test chiziqlari bilan hayvon kasalliklarini aniqlaydi.
Qo‘lingizda qadoq bo‘lsa, «iz holida bo‘lishi mumkin» qatorini topib, laboratoriya shuncha oz miqdorni qanday topishi mumkinligini o‘ylang.
«Klon zanjiri»: sinf ikki guruhga bo‘linib, Dolli yaratilishini 6 qadam ko‘rinishida kartochkalar bilan tartibga soladi.