ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Transgen o‘simlik va hayvonlar. Gibridoma

Darslar 32–33 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
33

Hujayra muhandisligi asosida hayvonlar irsiyatini o‘zgartirish. Gibridoma

Darslik: 139–142-betlar
MaqsadHayvonlar irsiyatini hujayra muhandisligi bilan o‘zgartirish usullarini (transgen hayvonlar, klonlash, gibridoma, monoklonal antitanalar) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
klon · clonegibridoma · hybridomamonoklonal antitana · monoclonal antibodyyadro ko‘chirish · nuclear transfer
Tushuntirish

Hujayra muhandisligi hujayra va to‘qimalar bilan sun’iy sharoitda ishlaydi. Transgen hayvon olish uchun zigotaga mikroinyeksiya yordamida gen kiritiladi: shu usulda yirik va tez o‘suvchi transgen sichqon va quyonlar olingan. Klon – bitta hujayra yoki organizmdan bo‘linish yo‘li bilan hosil bo‘lgan genetik bir xil avlod. Yuksak hayvonlar klonini olish uchun yadro ko‘chirish usuli ishlatiladi: tuxum hujayra yadrosi olib tashlanib, o‘rniga boshqa hujayra yadrosi kiritiladi. J. Gerdon bu usulni 1962-yilda baqalarda qo‘lladi (Nobel mukofoti, 2012). 1996-yilda Roslin institutida (Shotlandiya) voyaga yetgan qo‘yning sut bezi somatik hujayrasi yadrosidan klon qo‘y – Dolli olindi (1997-yilda e’lon qilindi). Gibridoma texnologiyasini 1975-yilda G. Kyoler va S. Milshteyn yaratdi: antitana ishlab chiqaruvchi limfotsit va tez bo‘linuvchi o‘sma hujayrasi qo‘shiladi; hosil bo‘lgan gibridoma ham antitana ishlab chiqaradi, ham cheksiz bo‘linadi. Bitta gibridoma klonidan bir turdagi – monoklonal – antitanalar olinadi. Ular tibbiy tashxis (test tizimlari), kasallik qo‘zg‘atuvchilarni aniqlash va ba’zi kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Yo‘nalishUsulNatija
Transgen hayvonlarzigotaga mikroinyeksiyayirik, tez o‘suvchi sichqon, quyonlar
Klonlashyadro ko‘chirishDolli qo‘yi (1996)
Gibridomalimfotsit + o‘sma hujayrasimonoklonal antitanalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oziq-ovqat inspektori «tarkibida iz holida bo‘lishi mumkin» degan yozuvni tekshirish uchun tez test chizig‘idan foydalanadi. Bunday chiziqlarda monoklonal antitanalar bo‘ladi: ular aynan bitta oqsilni taniydi, shuning uchun juda oz miqdorni ham ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat inspektori allergenlarni tekshiradi, laboratoriya tahlilchisi antitanalar bilan ishlaydi, veterinar tezkor test chiziqlari bilan hayvon kasalliklarini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘lingizda qadoq bo‘lsa, «iz holida bo‘lishi mumkin» qatorini topib, laboratoriya shuncha oz miqdorni qanday topishi mumkinligini o‘ylang.

Namunalar
Dolli: A qo‘yning tuxum hujayrasi yadrosi olib tashlandi, B qo‘yning sut bezi hujayrasi yadrosi kiritildi, embrion C qo‘y bachadoniga ko‘chirildi. Dolli B ning genetik nusxasi bo‘ldi, C esa faqat ko‘tarib yurdi.
Homiladorlik testlarida monoklonal antitanalar bitta aniq oqsilni taniydi; shuning uchun natija tez va aniq bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Klon zanjiri»: sinf ikki guruhga bo‘linib, Dolli yaratilishini 6 qadam ko‘rinishida kartochkalar bilan tartibga soladi.

Mashq
1
Klon nima? Dolli kimning klonida?
2
Gibridoma qanday hujayralarning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi va nima uchun foydali?
3
Gibridoma klonida har 12 soatda hujayralar soni ikki hissa ko‘payadi. 3 sutkada (72 soat) bitta hujayradan nechta bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun klon hayvon ota-onadan emas, yadro beruvchi organizmdan genetik nusxa bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKlon — aniq nusxami?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →