Darslar 30–31 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
31
Rekombinant DNK olish
Darslik: 134–135-betlar
MaqsadRekombinant DNK olish bosqichlarini (gen olish, vektor, kesish va tikish, hujayraga kiritish, klonlash va tanlash) tushuntirish.
Rekombinant DNK – turli manbalardan olingan DNK bo‘laklarining sun’iy birikmasi. Birinchi marta 1972–73-yillarda P. Berg, S. Koen va G. Boyer tajribalarida olingan. Ish bosqichlari: 1) donor organizmdan kerakli genni olish – restriktaza bilan kesish, i-RNKdan revertaza bilan kDNK sintez qilish yoki gen nukleotid ketma-ketligi ma’lum bo‘lsa uni kimyoviy sintez qilish; 2) vektor tanlash – odatda plazmida (yoki virus, fag), unda antibiotikka chidamlilik geni bo‘ladi; 3) gen va vektorni bir xil restriktaza bilan kesish va ligaza bilan tikish – rekombinant plazmida hosil bo‘ladi; 4) uni retsipiyent hujayra (E. coli, achitqi) ga kiritish (transformatsiya); 5) tanlash – muhitga antibiotik qo‘shilsa, faqat rekombinant plazmida olgan bakteriyalar yashab qoladi; 6) klonlash – bunday hujayralar ko‘payib, yot gen nusxalari ko‘payadi (gen klonlash) va gen oqsil sintezlaydi (ekspressiya). Shu usulda inson insulini, o‘sish gormoni, interferon olinadi. Gen terapiyasida kasal genni sog‘lom gen bilan almashtirish yo‘llari o‘rganilmoqda.
Namunalar
Insulin geni (kDNK) plazmidaga tikilib E. coli ga kiritiladi. Muhit tarkibiga ampitsillin qo‘shilsa, ampitsillinga chidamlilik geni bor plazmida olgan bakteriyalargina o‘sadi; shu koloniyalardan insulin oqsili olinadi.
Bitta rekombinant bakteriya har 30 daqiqada bo‘linsa, 5 soatda 10 marta bo‘linadi va 2¹⁰ = 1024 ta hujayra – yot genning 1024 nusxasi hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Rekombinant konstruktor»: guruhlar qog‘ozdan plazmida va gen kartochkalarini kesib, to‘g‘ri tartibda «ulaydi» (qaychi bilan kattalar yordam beradi) va 6 bosqichni tartibga soladi.
Mashq
1
Rekombinant DNK olishning bosqichlarini tartib bilan sanang.
Gen olish – vektor tanlash – kesish va ligaza bilan tikish – hujayraga kiritish – tanlash – klonlash va ekspressiya.
2
Nima uchun gen va vektor bir xil restriktaza bilan kesiladi?
Bir xil yopishqoq uchlar hosil bo‘ladi, ular komplementar bo‘lib, bir-biriga biriktiriladi.
3
Bakteriya har 20 daqiqada bo‘linadi. 1 soat 40 daqiqada bittadan qancha hujayra hosil bo‘ladi? (Faqat son.)