ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hujayraning genetik elementlari

Darslar 28–29 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
29

Hujayra irsiyatining o‘zgarishiga olib keladigan jarayonlar

Darslik: 126–130-betlar
MaqsadTransformatsiya, transduksiya va konyugatsiya jarayonlarini hamda DNK irsiyat moddasi ekanini isbotlagan tajribalarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
transformatsiya · transformationtransduksiya · transductionkonyugatsiya · conjugationbakteriofag · bacteriophage
Tushuntirish

Tabiatda ham rekombinant DNK hosil bo‘ladi: bakteriyalarda irsiy material uch yo‘l bilan almashinadi. Transformatsiyada hujayra tashqaridan ajralgan DNK bo‘lagini o‘ziga qabul qiladi. F. Griffit (1928) pnevmokokk bakteriyalarining kapsulali S-shtammi (kasallik qo‘zg‘atadi) va kapsulasiz R-shtammi bilan tajriba o‘tkazdi: qizdirib o‘ldirilgan S bilan tirik R birga yuborilgan sichqonlar nobud bo‘ldi va ularda tirik S topildi. O. Everi, K. Makleod va M. Makkarti (1944) transformatsiyaga aynan DNK sabab ekanini ko‘rsatdi, ya’ni DNK irsiyat moddasi. Transduksiyada (N. Zinder, J. Lederberg, 1952) DNK bir bakteriyadan ikkinchisiga bakteriofag (bakteriyani zararlovchi virus) orqali o‘tadi. Fag litik siklda bakteriyani parchalaydi, lizogeniyada esa profag holida bakteriya xromosomasida qoladi. Konyugatsiyada (J. Lederberg, E. Tatum, 1946) ikki bakteriya orasida sitoplazmatik ko‘prik orqali DNK (plazmida) beriladi. Natijada genlar yangi kombinatsiyaga ega bo‘lib, bakteriyalar populatsiyasida xilma-xillik oshadi; bu jarayonlar bakteriyalarda antibiotikka chidamlilik tarqalishining ham sababi.

UsulQandayKashf etgan
Transformatsiyamuhitdan DNK oladiGriffit 1928; Everi va hamkorlar 1944
Transduksiyabakteriofag orqaliZinder, Lederberg 1952
Konyugatsiyaplazmida sitoplazmatik ko‘prik orqaliLederberg, Teytum 1946
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefon ta’mirchisi nosozlikni bitta qismni olib tashlab yoki almashtirib, har gal tekshirish orqali topadi. Irsiyat tashuvchisini aniqlagan olimlar ham shunday qildi: ketma-ket oqsil, RNK va DNKni yo‘q qilib, transformatsiya saqlanib qolishini tekshirdi. Qaysi qism olib tashlanganda natija yo‘qolsa, shu qism javobgar.

Kim ishlatadi

Laboratoriya tadqiqotchisi tajribada bitta omilni chiqarib tashlaydi, ta’mirlash texnigi nosoz qismni qidiradi, sifat nazoratchisi ishlab chiqarish nuqsonining sababini topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab buyumingiz yo‘qolsa, mumkin bo‘lgan joylar ro‘yxatini tuzib, bittadan chiqarib tashlang va har bir tekshiruv nimani istisno qilganini yozing.

Namunalar
Sichqonga yuborildiNatija
tirik So‘ladi
tirik Rtirik qoladi
qizdirib o‘ldirilgan Stirik qoladi
o‘ldirilgan S + tirik Ro‘ladi, qonida tirik S
Griffit tajribasi: tirik S – sichqon o‘ladi; tirik R – tirik qoladi; qizdirilgan S – tirik qoladi; qizdirilgan S + tirik R – sichqon o‘ladi, qonida tirik S bor. Demak, o‘lik S dan «qandaydir modda» R ni S ga aylantirgan.
Streptomitsinga chidamli bakteriyalardan toza DNK ajratib, chidamsiz bakteriyalar o‘stirilayotgan probirkaga qo‘shilganda, ayrim chidamsiz bakteriyalar chidamli bo‘lib qolgan: DNK chidamlilik axborotini tashigan.
Sinfda faoliyat

«Sichqon tajribasi»: to‘rt guruh Griffit tajribasining to‘rt bosqichini rasm va qisqa matn bilan gavdalantiradi va natijani oldindan taxmin qiladi.

Mashq
1
Griffit tajribasi nimani ko‘rsatdi?
2
Everi, Makleod va Makkarti qanday xulosaga kelishdi?
3
Transformatsiya, transduksiya va konyugatsiyani bittadan jumla bilan farqlang.
4
Nima uchun bakteriyalar jinsiy ko‘paymasa ham genetik xilma-xilligi yuqori?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAholi ikki baravardan ko‘p oshdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →