Darslar 28–29 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
29
Hujayra irsiyatining o‘zgarishiga olib keladigan jarayonlar
Darslik: 126–130-betlar
MaqsadTransformatsiya, transduksiya va konyugatsiya jarayonlarini hamda DNK irsiyat moddasi ekanini isbotlagan tajribalarni tushuntirish.
Tabiatda ham rekombinant DNK hosil bo‘ladi: bakteriyalarda irsiy material uch yo‘l bilan almashinadi. Transformatsiyada hujayra tashqaridan ajralgan DNK bo‘lagini o‘ziga qabul qiladi. F. Griffit (1928) pnevmokokk bakteriyalarining kapsulali S-shtammi (kasallik qo‘zg‘atadi) va kapsulasiz R-shtammi bilan tajriba o‘tkazdi: qizdirib o‘ldirilgan S bilan tirik R birga yuborilgan sichqonlar nobud bo‘ldi va ularda tirik S topildi. O. Everi, K. Makleod va M. Makkarti (1944) transformatsiyaga aynan DNK sabab ekanini ko‘rsatdi, ya’ni DNK irsiyat moddasi. Transduksiyada (N. Zinder, J. Lederberg, 1952) DNK bir bakteriyadan ikkinchisiga bakteriofag (bakteriyani zararlovchi virus) orqali o‘tadi. Fag litik siklda bakteriyani parchalaydi, lizogeniyada esa profag holida bakteriya xromosomasida qoladi. Konyugatsiyada (J. Lederberg, E. Tatum, 1946) ikki bakteriya orasida sitoplazmatik ko‘prik orqali DNK (plazmida) beriladi. Natijada genlar yangi kombinatsiyaga ega bo‘lib, bakteriyalar populatsiyasida xilma-xillik oshadi; bu jarayonlar bakteriyalarda antibiotikka chidamlilik tarqalishining ham sababi.
Namunalar
Griffit tajribasi: tirik S – sichqon o‘ladi; tirik R – tirik qoladi; qizdirilgan S – tirik qoladi; qizdirilgan S + tirik R – sichqon o‘ladi, qonida tirik S bor. Demak, o‘lik S dan «qandaydir modda» R ni S ga aylantirgan.
Streptomitsinga chidamli bakteriyalardan toza DNK ajratib, chidamsiz bakteriyalar o‘stirilayotgan probirkaga qo‘shilganda, ayrim chidamsiz bakteriyalar chidamli bo‘lib qolgan: DNK chidamlilik axborotini tashigan.
Sinfda faoliyat
«Sichqon tajribasi»: to‘rt guruh Griffit tajribasining to‘rt bosqichini rasm va qisqa matn bilan gavdalantiradi va natijani oldindan taxmin qiladi.
Mashq
1
Griffit tajribasi nimani ko‘rsatdi?
O‘lik S-shtammdan biror modda tirik R-shtammni S-shtammga aylantira olishini (transformatsiya).
2
Everi, Makleod va Makkarti qanday xulosaga kelishdi?
Transformatsiyani DNK amalga oshiradi, ya’ni irsiyat moddasi oqsil emas, DNK.
3
Transformatsiya, transduksiya va konyugatsiyani bittadan jumla bilan farqlang.
Transformatsiya – tashqaridan DNK olish; transduksiya – fag orqali o‘tish; konyugatsiya – ikki hujayra tutashganda DNK uzatish.
4
Nima uchun bakteriyalar jinsiy ko‘paymasa ham genetik xilma-xilligi yuqori?
Mutatsiyalar tez to‘planadi va transformatsiya, transduksiya, konyugatsiya orqali genlar hujayralar orasida almashinadi.