Hujayra irsiyatining o‘zgarishiga olib keladigan jarayonlar
Tabiatda ham rekombinant DNK hosil bo‘ladi: bakteriyalarda irsiy material uch yo‘l bilan almashinadi. Transformatsiyada hujayra tashqaridan ajralgan DNK bo‘lagini o‘ziga qabul qiladi. F. Griffit (1928) pnevmokokk bakteriyalarining kapsulali S-shtammi (kasallik qo‘zg‘atadi) va kapsulasiz R-shtammi bilan tajriba o‘tkazdi: qizdirib o‘ldirilgan S bilan tirik R birga yuborilgan sichqonlar nobud bo‘ldi va ularda tirik S topildi. O. Everi, K. Makleod va M. Makkarti (1944) transformatsiyaga aynan DNK sabab ekanini ko‘rsatdi, ya’ni DNK irsiyat moddasi. Transduksiyada (N. Zinder, J. Lederberg, 1952) DNK bir bakteriyadan ikkinchisiga bakteriofag (bakteriyani zararlovchi virus) orqali o‘tadi. Fag litik siklda bakteriyani parchalaydi, lizogeniyada esa profag holida bakteriya xromosomasida qoladi. Konyugatsiyada (J. Lederberg, E. Tatum, 1946) ikki bakteriya orasida sitoplazmatik ko‘prik orqali DNK (plazmida) beriladi. Natijada genlar yangi kombinatsiyaga ega bo‘lib, bakteriyalar populatsiyasida xilma-xillik oshadi; bu jarayonlar bakteriyalarda antibiotikka chidamlilik tarqalishining ham sababi.
| Usul | Qanday | Kashf etgan |
|---|---|---|
| Transformatsiya | muhitdan DNK oladi | Griffit 1928; Everi va hamkorlar 1944 |
| Transduksiya | bakteriofag orqali | Zinder, Lederberg 1952 |
| Konyugatsiya | plazmida sitoplazmatik ko‘prik orqali | Lederberg, Teytum 1946 |
Telefon ta’mirchisi nosozlikni bitta qismni olib tashlab yoki almashtirib, har gal tekshirish orqali topadi. Irsiyat tashuvchisini aniqlagan olimlar ham shunday qildi: ketma-ket oqsil, RNK va DNKni yo‘q qilib, transformatsiya saqlanib qolishini tekshirdi. Qaysi qism olib tashlanganda natija yo‘qolsa, shu qism javobgar.
Laboratoriya tadqiqotchisi tajribada bitta omilni chiqarib tashlaydi, ta’mirlash texnigi nosoz qismni qidiradi, sifat nazoratchisi ishlab chiqarish nuqsonining sababini topadi.
Maktab buyumingiz yo‘qolsa, mumkin bo‘lgan joylar ro‘yxatini tuzib, bittadan chiqarib tashlang va har bir tekshiruv nimani istisno qilganini yozing.
| Sichqonga yuborildi | Natija |
|---|---|
| tirik S | o‘ladi |
| tirik R | tirik qoladi |
| qizdirib o‘ldirilgan S | tirik qoladi |
| o‘ldirilgan S + tirik R | o‘ladi, qonida tirik S |
«Sichqon tajribasi»: to‘rt guruh Griffit tajribasining to‘rt bosqichini rasm va qisqa matn bilan gavdalantiradi va natijani oldindan taxmin qiladi.