Genetika va inson salomatligi
Odam genetikasi inson irsiyati va o‘zgaruvchanligini o‘rganadi. Odamda Mendel usulidagi duragaylash mumkin emas, avlodlar kam va uzoq vaqtda almashadi, shuning uchun maxsus usullar qo‘llaniladi. Genealogik (shajara) usulda proband (tekshirilayotgan shaxs) qarindoshlarining belgilari ko‘p avlod bo‘yicha o‘rganilib, belgi dominant yoki retsessiv, autosoma yoki jinsga birikkan ekani aniqlanadi. Egizaklar usuli bir tuxumli (genetik bir xil) va ikki tuxumli egizaklarni solishtirib, belgiga genotip va muhit hissasini baholaydi. Sitogenetik usulda mikroskopda xromosomalar soni va tuzilishi (kariotip) tekshirilib, xromosoma va genom kasalliklari aniqlanadi. Biokimyoviy usul – qon va siydikdagi moddalar tahlili – modda almashinuvi buzilishlarini topadi. Populatsion-statistik usul allellar va genotiplar chastotasini hisoblaydi (Hardi–Vaynberg qonuni: p² + 2pq + q² = 1). Hozir DNK tahlili (molekular-genetik usul) ham keng qo‘llanadi. Tibbiy-genetik maslahat oila rejalashtirishda xavfni baholashga yordam beradi, yangi tug‘ilgan chaqaloqlarni skrining qilish esa ba’zi kasalliklarni erta aniqlash imkonini beradi.
| Usul | Nimani aniqlaydi |
|---|---|
| Genealogik | belgi dominant yoki retsessiv, autosoma yoki jinsga birikkan |
| Egizaklar | genotip va muhit hissasi |
| Sitogenetik | kariotip: xromosoma soni va tuzilishi |
| Biokimyoviy | qon va siydikdagi moddalar, modda almashinuvi buzilishi |
| Populyatsion-statistik | allel va genotip chastotalari |
Odamlar o‘rtasida tajribaviy chatishtirish uyushtirib bo‘lmaydi, shuning uchun olimlar yozuvlar va statistikaga tayanadi. Otlar yoki qoramollar zotini yaxshilovchilar ham nasabnoma daftarlarini yuritadi va belgilarning avlodlarga qanday o‘tishini shu yozuvlar orqali o‘rganadi.
Sog‘liqni saqlash statistigi katta guruhlar ma’lumotini tahlil qiladi, laboratoriya texnigi xromosomalarni tekshiradi, chorvachilikdagi zotchilik mutaxassisi nasabnomalarni yuritadi.
Tajriba o‘tkazib bo‘lmaydigan bitta savolni o‘ylab toping va uni qanday qilib statistika yoki kuzatuv bilan o‘rganish mumkinligini yozing.
«Genetik detektiv»: guruhlarga qisqa shajara beriladi, ular belgining dominant yoki retsessiv ekanini isbotlab beradi.