ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Xromosoma nazariyasi. Jins genetikasi

Darslar 20–21 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
21

Jins genetikasi

Darslik: 92–94-betlar
MaqsadAutosoma va jinsiy xromosomalarni, jinsning aniqlanish tiplarini va jinsiy nisbatning sabablarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
autosoma · autosomejinsiy xromosomalar · sex chromosomesgomogameta jins · homogametic sexgeterogameta jins · heterogametic sex
Tushuntirish

Hujayradagi xromosomalar autosomalarga (ikkala jinsda bir xil) va jinsiy xromosomalarga bo‘linadi. Odamda 46 xromosoma: 44 autosoma va 2 jinsiy xromosoma. Ayol XX, erkak XY. Ayollar bir xil X-li tuxum hujayra hosil qiladi (gomogameta jins), erkaklar X-li va Y-li spermatozoid beradi (geterogameta jins). Farzand jinsini urug‘lantirgan spermatozoid belgilaydi: X bilan qo‘shilsa XX (qiz), Y bilan XY (o‘g‘il); ehtimollik taxminan 1 : 1. Boshqa tiplar: qushlar, kapalaklar va ba’zi baliqlarda erkak ZZ, urg‘ochi ZW (geterogameta jins – urg‘ochi); chigirtkada XO (erkakda bitta X); asalarida urug‘lanmagan tuxumdan erkak (truten) – gaploid, urug‘langanidan urg‘ochi. Jinsni aniqlash vaqtiga ko‘ra uch tip farqlanadi: progam (jins urug‘lanishdan oldin tuxum hujayrada belgilanadi, masalan, kolovratkalarda), singam (jins urug‘lanish vaqtida belgilanadi – eng keng tarqalgan tip) va epigam (jins urug‘lanishdan keyin muhit ta’sirida belgilanadi; masalan, ba’zi sudralib yuruvchilarda jins inkubatsiya haroratiga bog‘liq). Jinsiy xromosomalarda jins belgilaridan tashqari boshqa genlar ham bor. Y-xromosomada erkak jinsini belgilovchi gen bor (SRY).

GuruhUrg‘ochiErkak
OdamXXXY
Qushlar, kapalaklar, ayrim baliqlarZWZZ
ChigirtkalarXXXO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Parrandachilar ma’lum chatishtirish usulidan foydalanadi: bunda bir kunlik jo‘jalarning tuk rangi jinsini ko‘rsatadi va tovuq bilan xo‘rozchalarni darhol ajratish mumkin. Bu rang geni jins xromosomasida joylashgani uchun ishlaydi: qushlarda tovuq ZW, xo‘roz esa ikkita Z xromosomaga ega.

Kim ishlatadi

Inkubator ishchisi jo‘jalarni ajratadi, noyob hayvonlarni ko‘paytirish markazi mutaxassisi jinslar nisbatini nazorat qiladi, chorvador urg‘ochi va erkak hayvonlar sonini rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bilgan hayvoningizning urg‘ochi va erkagida farq qiladigan ikki belgini yozing va ular jinsga bog‘liqmi yoki yo‘qmi, o‘ylang.

Namunalar
½½XX: qizX spermatozoidXY: o‘g‘ilY spermatozoidTuxum X +spermatozoid
Odamda tuxum hujayra 22 autosoma + X, spermatozoid esa 22 autosoma + X yoki 22 autosoma + Y bo‘ladi. Tuxum bilan Y-li sperma qo‘shilsa 44 + XY – o‘g‘il.
Tovuq ZW, xo‘roz ZZ. Tovuq Z yoki W tuxum hosil qiladi, shuning uchun jo‘jalar jinsini ona belgilaydi (odamlardan farqli).
Sinfda faoliyat

«Ota-ona kartochkalari»: o‘quvchilar XX va XY kartochkalardan Pennet katagini tuzib, jinsiy nisbatni chiqaradi va ZW–ZZ bilan solishtiradi.

Mashq
1
Odam somatik hujayrasida nechta autosoma bor? (Faqat son.)
2
XX × XY dan nasllarning jinsini yozing.
3
Geterogameta jins nima? Odamda va qushlarda qaysi jins?
4
Nima uchun farzand jinsini ota belgilaydi, deb aytiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMukammal talabaning kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →