Jins genetikasi
Hujayradagi xromosomalar autosomalarga (ikkala jinsda bir xil) va jinsiy xromosomalarga bo‘linadi. Odamda 46 xromosoma: 44 autosoma va 2 jinsiy xromosoma. Ayol XX, erkak XY. Ayollar bir xil X-li tuxum hujayra hosil qiladi (gomogameta jins), erkaklar X-li va Y-li spermatozoid beradi (geterogameta jins). Farzand jinsini urug‘lantirgan spermatozoid belgilaydi: X bilan qo‘shilsa XX (qiz), Y bilan XY (o‘g‘il); ehtimollik taxminan 1 : 1. Boshqa tiplar: qushlar, kapalaklar va ba’zi baliqlarda erkak ZZ, urg‘ochi ZW (geterogameta jins – urg‘ochi); chigirtkada XO (erkakda bitta X); asalarida urug‘lanmagan tuxumdan erkak (truten) – gaploid, urug‘langanidan urg‘ochi. Jinsni aniqlash vaqtiga ko‘ra uch tip farqlanadi: progam (jins urug‘lanishdan oldin tuxum hujayrada belgilanadi, masalan, kolovratkalarda), singam (jins urug‘lanish vaqtida belgilanadi – eng keng tarqalgan tip) va epigam (jins urug‘lanishdan keyin muhit ta’sirida belgilanadi; masalan, ba’zi sudralib yuruvchilarda jins inkubatsiya haroratiga bog‘liq). Jinsiy xromosomalarda jins belgilaridan tashqari boshqa genlar ham bor. Y-xromosomada erkak jinsini belgilovchi gen bor (SRY).
| Guruh | Urg‘ochi | Erkak |
|---|---|---|
| Odam | XX | XY |
| Qushlar, kapalaklar, ayrim baliqlar | ZW | ZZ |
| Chigirtkalar | XX | XO |
Parrandachilar ma’lum chatishtirish usulidan foydalanadi: bunda bir kunlik jo‘jalarning tuk rangi jinsini ko‘rsatadi va tovuq bilan xo‘rozchalarni darhol ajratish mumkin. Bu rang geni jins xromosomasida joylashgani uchun ishlaydi: qushlarda tovuq ZW, xo‘roz esa ikkita Z xromosomaga ega.
Inkubator ishchisi jo‘jalarni ajratadi, noyob hayvonlarni ko‘paytirish markazi mutaxassisi jinslar nisbatini nazorat qiladi, chorvador urg‘ochi va erkak hayvonlar sonini rejalashtiradi.
Bilgan hayvoningizning urg‘ochi va erkagida farq qiladigan ikki belgini yozing va ular jinsga bog‘liqmi yoki yo‘qmi, o‘ylang.
«Ota-ona kartochkalari»: o‘quvchilar XX va XY kartochkalardan Pennet katagini tuzib, jinsiy nisbatni chiqaradi va ZW–ZZ bilan solishtiradi.