Xromosoma nazariyasi. Jins genetikasi

Hujayradagi xromosomalar autosomalarga (ikkala jinsda bir xil) va jinsiy xromosomalarga bo‘linadi. Odamda 46 xromosoma: 44 autosoma va 2 jinsiy xromosoma. Ayol XX, erkak XY. Ayollar bir xil X-li tuxum hujayra hosil qiladi (gomogameta jins), erkaklar X-li va Y-li spermatozoid beradi (geterogameta jins). Farzand jinsini urug‘lantirgan spermatozoid belgilaydi: X bilan qo‘shilsa XX (qiz), Y bilan XY (o‘g‘il); ehtimollik taxminan 1 : 1. Boshqa tiplar: qushlar, kapalaklar va ba’zi baliqlarda erkak ZZ, urg‘ochi ZW (geterogameta jins – urg‘ochi); chigirtkada XO (erkakda bitta X); asalarida urug‘lanmagan tuxumdan erkak (truten) – gaploid, urug‘langanidan urg‘ochi. Jinsni aniqlash vaqtiga ko‘ra uch tip farqlanadi: progam (jins urug‘lanishdan oldin tuxum hujayrada belgilanadi, masalan, kolovratkalarda), singam (jins urug‘lanish vaqtida belgilanadi – eng keng tarqalgan tip) va epigam (jins urug‘lanishdan keyin muhit ta’sirida belgilanadi; masalan, ba’zi sudralib yuruvchilarda jins inkubatsiya haroratiga bog‘liq). Jinsiy xromosomalarda jins belgilaridan tashqari boshqa genlar ham bor. Y-xromosomada erkak jinsini belgilovchi gen bor (SRY).